پښتو تشریحی قاموس ته یوه کتنه‎

  • خپرول: ۲۷ قوس ۱۳۹۷
  • نوملړ: تاند
  • د خبر شميره: 94382


Fb-Button

د یو انګلیسې کتاب د ژباړې په ترڅ کې مې د ځینې څیزونو د پښتو نومونو به موندنه کې ستونزې لرلې. نو پخپله فېسبوکپاڼه کې به مې د دوی انځور کېښود او له خپلو دوستانو څخه به مې یې د پښتو نوم پوښتنه وکړه. دوی به ځواب راکړ، خو ډېر وخت به ځوابونو یو بل سره توپیر درلود. نو کله کله به زه نه پوهېدم چې کوم ځواب سم دی. د دغه ستونزې د حل لپاره مې د پښتو تشریحی قاموس ته مخ کړ چې په وسیله یې د دوستانو د سمو ځوابو پخلی وکړم . دغه قاموس په پینځو ټوکونو کې د افغانستان د علومو اکاډمۍ، د ژبو او ادبیاتو د انسټېټوټ لخوا خپور شوی.


وروسته مې په تاند کې پر دغه قاموس باندې د ښاغلی اسدالله غضنفر کره کتنې (۱) ته پام شو او دا چې اوس د افغانستان د علومو اکاډمۍ د یو نوی پښتو قاموس د جوړولو تکل کړی، ښاغلی غضنفر له نورو افغانانو هم دا تمه څرګنده کړې وه چې د اوسنی قاموس په اړه خپل نظرونه د اکاډمۍ سره شریک کړی څو د نوی قاموس په ښه والی کې ترې کار واخلی. که څه هم په دې نه پوهېږم چې اوس د داسې نظر لپاره ډېر ناوخته دی او که نه، خو بیا هم، د یو ژبپوه په توګه نه، بلکې د یو داسې کس په حیث چې د نورو ژبو په زده کړه او د یوې بهرنۍ ژبې په تدریس کې یې د همغو ژبو له تشریحی قاموسونو څخه کار اخیستی، خپل نظر څرګندوم. د هغه تېروتنو چې ښاغلی اسدالله غضنفر په ګوته کړې بیا لیکل اړین نه بولم. دلته یوازې د دغه قاموس څو نورو نیمګړتیاوو ته اشاره کوم.


۱. تر ټولو لومړی او د قاموس په لومړیو پاڼو کې د راغلو کلیمو (مدخل) د وینګ لپاره له لاتینی غږ بڼې یا فونټېکی تورو څخه په کار اخیستنې یو لارښود د بېلګو سره راغلی. که د دغه لارښود چاپی تېروتنې چې په فونټېکی وینګ کې د تورو ځایونه بدل شوی، یوې خوا ته پرېږدو او د همدغه لارښود پر بنسټ د مدخلونو وینګ ته پام وکړو، د قاموس په ډېرو ځایو کې د دوه بېلابېلو مدخلونو د وینګ تر منځ کوم توپیر نه لیدل کېږی. د بېلګې په توګه: ‘سرپونه’ او ’سړپونه‘ ته یو ډول فونټېکی وینګ لیکل شوې. همدې ته ورته ’ سور‘ او ’ سوړ‘، ’ تندونه‘ او ’ ټنډونه‘ او ’ خت ‘ او ’ خټ ‘ ته.


د هغه ژبو ډېری توری چې لاتینی غږبڼې کاروی یوازې یوه ځانګړې غږبڼه نلری او په یو کلیمه کې د یو توری د ځای سره سم یې غږبڼه هم بدلېږی او حتې هېڅ غږ نلری. د بېلګې په توګه، په انګلیسی ژبه کې د i توری په لاندې درې کلیمو کې بېلابېل غږونه لری:
Bite    (bʌɪt) بٰایټ
Illicit  ( ɪˈlɪsɪt )  اېلِېسېټ
Confirm  (kənˈfəːm)   کنفٙرم/ کنفړم

په لاندې کلیمو کې g  او h، اوp اوh یو ځای دf  غږبڼه لری:


Laugh   (lɑːf) لٰف
Phone  (fəʊn)   فون
او دلته c  او b هېڅ غږ نلری
Indict    (ɪnˈdʌɪt)  اېنډٰایټ
Lamb   (lam) لٙم


نو ځکه د دغه ژبو په قاموسونو کې فونټېکی تورو ته اړتیا شته چې د یوې کلیمې سم وینګ څرګند کړی. خو په پښتو کې هر توری خپله ځانګړې غږ بڼه لری او وینګ یې په یوه کلیمه کې د توری د ځای سره نه بدلېږی. نو آیا دا اړینه ده چې د لاتینی غږ بڼو څخه د یو مدخل د وینګ په ښودنه کې کار واخیستل شی په داسې حال کې چې د ښ، ړ، ږ، ڼ، ځ او څ غږونه په لاتینی فونټېک کې نشته؟ ښه به دا وی چې لکه په فرهنګ عمید کې د لاتینی غږبڼو پر ځای د یو څو نښو لکه زبر، زېر او پېښ څخه په پښتو تشریحی قاموس کې کار واخیستل شی.

۲. په فونټېکی لارښود پسې څه باندې یوه پاڼه د هغه کلیمو د لنډیزبڼو څخه ډکه شوې چې د مدخل تړښت د یو ځانګړی علم، کلتور، مسلک او داسې نورو سره ښیی. د بېلګې په توګه:


فرقه عس. دلته فرقه مدخل دی او عس د عسکری لنډیز بڼه ده چې د ’ فرقه ‘ تړوا په عسکری نومونو پوری ښیی.
شارګر پ ک. او دلته شارګر مدخل او پ ک د پښتون کلتور لنډیز بڼه ده.


خو که څه هم یوه بشپړه پاڼه په دغه لنډیزبڼو ډکه شوې، هسې ځای ځای کار ورڅخه اخیستل شوی او عجیبه دا ده چې د عین مسلک، علم او یا کلتور د ځینی مدخلونو سره دغسې تړاو لیکل شوی او د ځینو سره نه. بیا هم د بېلګې په ډول:


د غوڼد سره عس لیکل شوی خو د ټولی سره نه
د کنډک سره عس لیکل شوی خو د بلوک سره نه
د شارګر سره پ ک لیکل شوی خو د ننواتې سره نه

د مدخلونو په اړه یو ډېر اړین مالومات چې په دغه قاموس کې نشته، د مدخل د کار اخیستنې بڼه ده. په لاندې بېلګه کې کېدای شی زه خپل مطلب لږ واضح افاده کړی شم.


په قاموس کې بغېدل ته د ژړېدل مانا لیکل شوې. که څه هم دغه دوو کلیمو ته یوه مانا ورکړل شوی، خو د کارونې موخې یې بېلې دی.

هره ورځ پلانۍ د خپل زوی پر مرګ ژړېږی
خو که داسې وویل شی،
هره ورځ پلانۍ د خپل زوی پر مرګ بغېږی
نو پلانۍ ته لوی سپکاوی شوی.


له یو تشریحی قاموس څخه یوازې د همغه قاموس د ژبې خلک کار نه اخلی، بلکې هغه خلک چې بله ژبه زده کوی، تشریحی قاموس له همدې وجې غوره ګڼی چې دغسې باریکۍ په کې څرګندې شوې وی. نو کچېرې دلته د بغېدل سره د بېلګې په توګه س ( سپکاوی) ولیکل شی او لکه څنګه چې دا تشریحی قاموس دی، دغه کلیمه په تشریح څرګنده شی او په یوه بېلګه کې وکارول شی، اصلی مانا یې سمدلاسه روښانه کېږی او بل دا چې آیا بغېدل ریښتیا د ژړا مانا لری او یا په دې مانا مجازی کارول کېږی.

د ګرامری او ژبنی لنډیزبڼو په کتو هک پک شوم؛ په عین پاڼه کې یو ځای لیکل شوی چې په قاموس کې کوم مدخل چې (سفکس !) وی د څنګ سره یې س لیکل شوی، خو لږ وروسته بیا وروستاړی ته ور لیکل شوی! زه په اړنګ کې شوم چې دغه دوه کلیمې چې یوه یې انګلیسی ده بېلې ماناوې لری. نو سفکس مې په قاموس کې ولټولو. سفکس ته لیکل شوی چې روستاړی وګورئ. روستاړی ته بېرته سفکس او وروستاړی لیکل شوی. د ګرامری او ژبنی د لنډیزبڼو په لارښود پاڼه کې  پریدلوګ ته پر لیکل شوی. د پریدلوګ په مانا پوه نه شوم نو په قاموس کې مې ولټوله، خو په موندلو یې بریالی نشوم.

۳. په یو ښه تشریحی قاموس کې د مدخل په تشریح کې تر ټولو آسانه ژبه کارول شوې وی او حتې په ټول قاموس کې د تشریح لپاره د یو ځانګړی شمېر معمولو کلیمو څخه کار اخیستل کېږی. د Longman په یو قاموس کې چې څه د پاسه ۸۰۰۰۰ مدخلونه لری، یوازې د ۲۰۰۰ ډېرو معمولو کلیمو څخه په تشریح کې کار اخیستل شوې. د ښې تشریح سربېره او د لا ښه پوهاوی لپاره، د ځینې پېچلو مدخلونو انځورونه هم اېښودل شوی. د بېلګې په توګه، په لمړی انځور کې د تشریح سربېره، د پورتنی انګرېزی قاموس یوه پاڼه د بېلا بېلو میوو انځور ته بېله شوې. او په دوهم انځور کې د in front of  اوin a front of توپېر د پاڼې په یوه کوچنۍ برخه کې ښودل شوی. دغه قاموس ۱۶۶۷ پاڼې لری چې ۲۲ یې یوازې انځورونو ته ځانګړې شوې سربېره پر دې چې د ځینې نورو پاڼو په یوه کوچنۍ برخه کې انځورونو ته ځای ورکړل شوی دی. دې ته باید پام وشی چې له قاموس څخه د تشریحی پر ځای انځوریز قاموس جوړ نشی.


په عجیبه توګه، د پښتو تشریحی قاموس په ډېرو ځایو کې د مدخل په تشریح کې پخپله له مدخل څخه کار اخیستل شوی. لاندې مدخل داسې تشریح شوی:


نام: نوم، نامه ۱. د څه څیز، یا کوم شی، بنیادم، ځناور، ځای او نورو د پېژندلو لپاره کارېدونکی نومونه.


په پورتنۍ بېلګه کې زه اړنګ لرم چې نام پښتو کلیمه ده او کنه. که وی هم، لمړی د نوم او نامه مانا ورکړل شوې او ورپسې د نام په تشریح کې له نوم څخه کار اخیستل شوی. نو که یو سړی د مدخل په مانا نه پوهېږی په داسې تشریح به پوه شی چې په کې له مدخل څخه کار اخیستل شوی وی؟ له پورتنی بې ګټو مالوماتو څخه سړی دې ته اړ کېږی چې د نوم او نامه مدخل ماناوی ولټوی، خو په قاموس کې د نامه مدخل نشته او د نوم مدخل ته داسې لیکل شوی: نام، نامه، اسم.
بل ځای پښېمانه ته لیکل شوی چې پښېمان وګورئ. پښېمان بیا داسې مانا او لنډ تشریح شوی:
پښېمان: پښېمانه، لیچخور، په خپلو کړو پښېمانه
په دغه قاموس کې سړی ستړی شی خو مطلب یې ترلاسه نشی.


۴. په پښتو تشریحی قاموس کې بله نیمګړتیا د نورو ژبو د کلیمو نیوازې په نېمګړو تشریحاتو کې بلکې د مدخل په څېر هم راوستل دی. په دې قاموس کې د انګلیسی، اردو او دری ژبې کلیمې مدخل راوړل شوې دی. د بېلګې په توګه،

کرېټسیزم ، اپیل، اسټریا، فکټ، میلیټ، مڼټ، هاتی، پاګل، شتاب، اعمار، مطبخ، همشیره، فراوانی او ډېرې نورې داسې کلیمې راوړل شوې چې نیوازې پښتو نه دی بلکې په پښتو ژبه کې سیال لری. په یوه ژبه کې یوازې هغه بهرنۍ کلیمې منل کېږی چې په یاده ژبه کې یې سیال نشته وی. نو په پښتو ژبه کې د داسې کلیمو ګډول نیوازې د ژبې سوچه توب زیانموی بلکې کرار کرار د پښتو ژبې سیالې کلیمې له کاره غورځوی. لکه اوس چې موږ په پښتو کې پوړ لرو خو پر ځای یې ډېر پښتانه قشر کاروی، همدارنګه لرو خو همچنان، وېش لرو خو تقسیم، راتلونکې لرو خو آینده، پخلنځی لرو خو آشپز خانه، وټه لرو خو اقتصاد کاروی. په دغه قاموس کې پخپله د یو مدخل په تشریح کې د نورو ژبو له کلیمو څخه کار اخیستل شوی او داسې برېښې چه د قاموس جوړونکی ډېر د بلې ژبې تر اغېز لاندې دی. د لاندې مدخل په تشریح کې:

کانکورډ  نرم  تر غږ چټکه یوه الوتکه ده چې انګستان او فرانسې په ګډه جوړه کړی ده، دې طیارې فاصلې نیمې کړې دی …

د انلګستان او جوړه کړی ده او همدا راز د تشریح ناسموالی یوې خواته پرېږدم، خو د الوتکې پر ځای د طیارې او د واټن یا واټنونو پر ځای د فاصلې کارول څه ګټه لری؟ تاوان یې په دې کې دی چې د سوچه پښتو کلیمو ورکولو ته لاره هواروی.


دا ډېره اړینه ده چې په نوی قاموس کې دغه ټکی ته ډېر پام وشی. هېڅ داسې نوې کلیمې ته چې پښتو نه وی او په پښتو کې سیال ولری باید ځای ورنکړل شی او حتی هغه د نورو ژبو کلیمې چې اوس په پښتو کې عام شوې، خو پخپله په پښتو ژبه کې یې سیال شته باید په نوی قاموس کې را نه وړل شی.

۵. د یوې ژبې له قاموس څخه د کلیمو د مانا سربېره د لیکدود د سرچینو په توګه هم کار اخیستل کېږی. کچېرې څوک د یوې کلیمې په سمه لیکنه شکمن وی، نو هغه یې په قاموس کې د یوې معتبرې سرچینې په توګه د سمې لیکنې پخلی کوی. په تېره بیا داسې یو قاموس چې د یو هېواد د علومو اکاډمۍ خپور کړی وی. خو له بده مرغه په دې اړه هم په پښتو تشریحی قاموس کې بېسارې بې پروایی شوې ده.

هېواد یو ځاې هېواد لیکل شوی بل ځای هواد او بل ځای په یوه تشریح کې هیواد لیکل شوی. د مینه پر ځای منیه لیکل شوی. دغسې تېر وتنې په قاموس کې ډېرې لیدل کېږی.
او بل دا چې یوه کلیمه دوه ډوله لیکل شوی:
یو ځای اتریش، بل ځای اطریش او یو ځای اطلس بل ځای اتلس لیکل شوی. دغسې رنګارنګ لیکنې په ژبه کې سربدالی جوړوی او معیاری کېدو ته یی خنډ جوړوی. هیله ده چې د نوی قاموس د خپرولو څخه مخکې په دې اړه ارزونه شوې وی.

۶. په هر هېواد کې یوه ژبه بېلابېل ګړدودونه لری. د یو ولایت او یا یوې سیمې ګړدود د بلې سیمې سره توپېر لری او که څه هم ژبه یوه وی خو په ځینې ځایو کې ګړدودونه دومره توپېر لری چې حتی د یوې سیمې خلک د بلې سیمې په ګړدود سم نه پوهېږی. خو دوی په ملی کچه یوازې یو واحد معیاری ګړدود او لیکدود لری. او د دوی په تشریحی قاموسونو کې هم یوازې ملی وینګ او لیک دود راغلی وی. پښتو تشریحی فاموس دې ته پام نه دی کړی او داسې برېښی چې چېرته د دغه قاموس جوړونکو ښاغلو څه اورېدلی، همغه یې په قاموس کې لیکی. دغسې کار د یوې واحدې معیاری پښتو ژبې جوړونې ته سختې ستونزې جوړوی. لاندې یې یوازې څو بېلګې لیکم:

چنډخه، چونګښه، چنګښه، چینګښه، څینځښه، څینګښه
وزمکه، سپوږمۍ، وزمکۍ، وزمکه، وږمۍ، وژمکۍ، وږمکه
وښکه، ووښکه، اوښکه
تش، تس، تشونه، تسونه

ښه به دا وی چې یوازې هغه کلیمې راوړل شی چې په ملی کچه کارول کېږی، لکه په پورتنۍ بېلګه کې سپوږمۍ، تش او تشونه. ما ته مالومه نه ده چې په ملی کچه د کومې څینګښې(؟) لیکنه سمه ده. کچېرې د قاموس جوړونکی د داسې کلیمو سره مخامخ کېږی، هغه یوه دې غوره کړی چې د هېواد په ډېرو برخو کې عامې وی.

۷. په یو ښه قاموس کې لمړۍ څو پاڼې د همغه ژبې ګرامر ته ځانګړې شوې وی او په ډېره آسانه ژبه یې د ګرامر ځینې اړینې برخې د بېلګو سره تشریح کړې وی. دا به له قاموس څخه کاراخیستونکو ته لویه مرسته وی چې له قاموس څخه ګټور کار واخلی.


په دې قاموس کې یوه بله نېمګړتیا دا ده چې د ځینو مصدرونو لاندې په درې پرله پسې لیکو کې د اوس، راتلونکې او تېرې زمانې حالتونه راغلی خو د نورو دغه حالتونه نه دی لیکل شوی. د بېلګې په توګه
کړنګول مص مت فلزونه، ښیښې یو د بله سره جنګول او آواز ترې را ایستل.
او- کړنګوی
را- وبه کړنګوی
تېر- ویې کړنګاوه
خو په همدغه مانا مصدر چې لازم فعلونه ترې اخیستل کېږی، مانا شوی خو پورتنی درې حالته یې نه دی لیکل شوی.
بل ځای:
تضمینېدل مص ل تضمین کېدل، ذمه وهل کېدل، ګرنټی وهل کېدل
او- تضمینوی
را- تضمین به کړی
تېر- تضمین یې کړ
دلته مصدر ښودل شوی چې لازم فعلونه ترې اخیستل کېږی، خو زمانې یې د متعدی فعلونه سره ښودلې چې مصدر یې تضمینول دی.


لمړی دا چې کچېرې په پښتو ژبه کې له یو مصدر څخه د بېلابېلو زمانو د فعلونو اخیستنه کومه ځانګړې قاعده لری او د قاموس په لمړیو پاڼو کې د ګرامر په برخه کې تشریح شی، بیا یې په قاموس کې یوازې د مصدر په مدخل بسنه هم کېدی شی او یوازې د هغه مصدرونو سره دې اخیستل شوی فعلونه ولیکل شی چې ورڅخه د بېلابېلاو زمانو د فعلونو اخیستنه کومه قاعده ونلری.


دوهم دا چې ولې یوازې دا درې حالته لیکل شوی حال دا چې له یو مصدر څخه د نورو زمانو فعلونه هم اخیستل کېږی لکه نیژدې تېره – کړنګولی یې دی ، لیرې تېره – کړنګولی یې و ، تېره روانه – کړنګولو یې ، راتلونکې روانه – کړنګوی به یې ، نیژدې راتلونکې – کړنګولی به یې وی. دریم ولې د ځینو سره لیکل شوی او د ځینو سره نه؟


که د دوی لیکل اړین بلل کېږی، نو بیا کېدای شوی د فرعی مدخل په ډول د اصلی مدخل لاندې په یوه لیکه کې لیکل شوی وای د دې پر ځای چې د پاڼې درې لیکلې ورباندې ډکې شی اود قاموس حجم ډېر شی.


همدې ته ورته د یو مصدر څخه فاعلی یا مفعولی اخیستل شوی نوم او یا صفت ته بېل مدخلونه ورکړل شوی.
کریابول مص مت ته په همانیزه کلیمو دوې لیکې ډکې شوې او بیا بل ځای


کریابوونکی فا، نر، م په همانیزه کلیمو مانا شوی. دا کیدای شوی له کریابول څخه وروسته د فرعی مدخل په ډول یوازې د ګرامری ځانګړتیاوو سره یې لیکل شوی وای لکه :
کریابول مص مت ۱. اړول، محتاجول ۲. ځنډول

۳. بېکاره کول. کریابوونکی فا، نر، م

په پای کې د ښاغلی اسدالله غضنفر خبره د قاموس جوړونه ډېر ستونزمن کار دی او نیوکې آسانه. کچېرې د داسې تېروتنو سره سره چې پښتو ژبې ته زیانمنې نه وی، یو بل افغان چې د افغانستان د علومو د اکاډمۍ سره یې تړاو نه درلودی او خپل شخصی وخت او پانګه یې د داسې قاموس په جوړولو کې لګولې وای، ما به کورودانی ورته ویلی و. خو دغه قاموس څورلس ژبپوهانو لیکلی چې راز راز علمی رتبې لری او د هېواد په کچه د علومو اکاډمۍ لخوا خپور شوی. دغه ژبپوهانو به خپل څومره سرکاری یا رسمی وخت د دې پر لیکلو تېر کړی وی او څومره تنخواوې به یې اخیستې وی، څو سوه چاینکې چای او څومره پتاسې به یې چیچلې وی، خو د دې په بدل کې یې داسې څه هېوادوالو ته وړاندې کړی چې د لمړۍ پاڼې څخه نیولې تر وروستۍ پورې د هر راز غلطیو څخه ډک یو پښتو تشریحی قاموس نه، بلکې د یو نیمګړی ځای ځای دایرهالمعارف سربېره، د پښتو ژبې د ګړدودونو او بېلابېلو ژبو همانیزه داسې قاموس دی چې د پښتو ژبې د لا کمزورولو لپاره ډېر اغېزمن دی او کار اخیستونکی یې نیوازی ستړی بلکې سربدال هم شی. هیله لرم چې نوی پښتو تشریحی قاموس دغسې ستونزې او تېروتنې ونلری.


۱. http://www.taand.com/archives/97065

۳ total views, 3 views today

اړوند مطالب


پښتو، پښتو تشریحی قاموس ته کره کتنه | ډاکټر اکرم ملکزى


پښتو، پښتو تشریحی قاموس ته انتقادی کتنه | اسدلله غضنفر


د ډاکتر مصداق پښتو انګلیسی قاموس ته کتنه


او ۳۴ کاله وروسته، د پښتو- چینایی قاموس بشپړ شو

onesignal_meta_box_present:

onesignal_send_notification:

شريکول:
لنډ لينک: http://pashtunews.com/?p=94382

نظرات(۰ دیدگاه)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *




11 + = 19