زموږ د شعر اوسنۍ کره کتنه | پوهیالی محمدصدیق

  • خپرول: ۱۵ اسد ۱۳۹۷
  • نوملړ: تاند
  • د خبر شميره: 75065


Fb-Button

 هر څیړونکی چې پر یوې موضوع باندې کار کوی نو خامخا به یوه موخه لری. د موخې د حاصلولو لپاره آړینه ده چې انسان د مشخص میتود په ټاکلو سره په کار پیل وکړی . کله چی انسان  د موخې پر لور حرکت کوی نو د هغه کار او زیار په پایله کې د مادی او ذهنی تولید د رامنځ ته کیدو لامل ګرځی.څرنګه چې موخه لرونکی کار په وجود راوړی او تولید په ټولنه کې په خپله د یوې اړتیا په اساس رامنځ ته کیږی. د یوې ټولنیزې پدیدې ارزښت د زمانې د ضرورت او د چاپیریال د شرایطو په پام کې نیولو سره سم ټاکل کیدای شی.ارزښتونه او معیارونه په ادبیاتو کې مطلق او ابدی نه شی کیدای د هر چاپیریال او زمانې هنری تخلیق او ایجاد د بلې زمانې او چپیریال د ایجاد او تخلیق سره توپیر لری.

په تېرو زمانو کې د ادبی اثارو کره کتنه تر ډېره حده د بلاغت د اصولو په بنسټ وه.  بلیغ کلام هغه  دی چې په اورېدونکی باندې آغیز پرېباسی او د اثر اچولو لپاره آړینه بلل شوې وه چې کلام د اورېدونکی یا لوستونکی د حال مطابق وی. د بېلګې په توګه: هغه لیکنه چې په دېرش کلن ځوان اثر کوی، په لس کلن هلک  یې شاید ونه کړی. یا  د غمرازی ژبه بېله او د مبارکی بېله پکار ده.

د دې لپاره چې  یو کلام په مخاطب باندې آغېز واچوی، دا هم اړینه ده چې کلمې یې سمې وی. د بېلګې په توګه کلمې دې  د جملې په هغه ځای کې  راغلې وی چې د ژبې د ګرامر غوښتنه ده، ویل یې اسانه وی چې ژبه ورسره په ستونزمنه نه شی او نا اشنا دې نه وی چې په معنا یې پوه شو. دغسې کلمې فصیح ګڼو او هر هغه کلام چې هم له فصیحو کلمو رغېدلی وی او هم په نورو باندې اغېز اچولای شی، بلیغ بلل شوی دی.

پخوانو د کلام د اغیزناک والی لپاره ځینې طریقې او تخنیکونه موندلې دی چې په بدیع، بیان او معانی کې یې مطالعه کوو. زموږ پخوانو د ښه شعر د معلومولو لپاره په دغو تخنیکونو او جوړښتونو ډېره تکیه کوله. د دوی لپاره شعر هغه کلام و چې وزن او قافیه یې لرله او ښه شعر هغه و چې بدیع، بیان او معانی ته پکې پام شوی و.

دولت شاه سمرقندی په تذکره الشعرا کې ( نهمه هجری پېړۍ ) په امیرخسرو دهلوی نیوکه کوی چې شعر یې تصنع نه لری او بدیعی صنایعو ته یې توجه نه ده کړې.

د بلاغی پوهنو د درې ګونو  څانګو ( بدیع، بیان او معانی) په اساس د شعر کره کتنه تر اوسه پورې زموږ د کره کتنې اصلی جریان دی.

په دې کې شک نشته چې بلاغی علوم د کره کتنې لپاره ډېر مهم دی، مګر زموږ د بلاغی نقد یو عیب دا دی چې اکثره مهال  په همدغو دریو څانګو کې له پخوا راهیسې موجودو نیمګړتیاوو ته انتقادی نظر نه کوو او بس په دې پسې ګرځو  چې د پلانی شاعر په شعر کې پلانی جوړښت هم شته. ایا دا جوړښت (صنعت) په رښتیا د ښکلا په پیدا کولو کې برخه لری او که هسې په پخوانو کتابونو کې راغلی او موږ په پټو سترګو منلی دی؟

د دری ژبو ښوونځیو د لسم ټولګی په پښتو کې د بدیع د المربع صنعت په باره کې لولو:

هغه نظم یا شعر ته وایی چې یو شاعر یوه رباعی داسې راوړی چې عمودی او افقی یو ډول ولوستل شی.

د یار له غمه په زړه افګار یم

له غمه څه وایم دردمند یم خوار یم

په زړه دردمند یم هر ګوره بیمار یم

افګار یم خوار یم بیمار یم زار یم

پورتنی شعر عمودی او افقی یو شان لوستل کېږی.

منظور دا دی چې د لومړۍ مصرعې ( د یار) د دویمې مصرعې ( له غمه)، د دریمې مصرعې ( په زړه) او د څلورمې مصرعې ( افګار یم) که سره یو ځای کړو، لومړۍ مصرعه ورنه جوړېږی. د نورو مصرعو کلمات هم په دې طریقه موندلای شو.

له پخوانو سره وخت زیات و او په ورځنی ژوند کې یې د تعجب کولو لپاره ډېر څه نه موندل.  دوی به شاید د المربع له لوستلو خوند اخیستی وی ، خو دا لذت له هنری او ادبی ښکلا سره تعلق نه لری. موږ چې په یوویشتمه پېړۍ کې هم پخوانی بدیعی درسونه د کاڼی کرښې ګڼو، د افسوس خبره ده. په پخوانیو بدیعی کتابونو کې دا هم یو جوړښت دی چې شعر دې له بې ټکیو کلمو جوړ وی. دا بیا بل جوړښت (صنعت) دی چې کلام دې له بې الفه کلمو رغېدلی وی.

زموږ د بلاغی کره کتنې بل عیب دا دی چې په شعر کې هر صنعت یا هر جز ته جلا جلاګورو خو د شعر د ټولو اجزاوو تر منځ پیوستون او واحد وجود ته ځانګړی پام نه کوو. مثلا دې ته به ګورو چې قافیه یې د قافیې د فن مطابق ده او کنه، خو دې ته به نه ګورو چې دغه ډول قافیه د شعر له ټولې موسیقی سره څومره سمون خوری او د شعر ټوله موسیقی د معنا په رسولو کې څومره برخه لری؟

د دې ډول کره کتنې یو عیب دا هم دی چې د ژوند د هغې تجربې په برخه کې ډېر څه نه وایی چې دغه صنعتونه یې د بیانولو لپاره پکارېږی. ایا شاعر په رښتیا د ژوند یوه تجربه او معنا راښیی، که خبره یې هسې د جوړښت (صنعت) د استعمال لپاره کړې ده. د المربع په مثال کې صنعت و او کلمې یې طبعا بې معنا نه وې مګر په اسانه پوهېږو چې دغه کلمې د صنعت د راوړلو لپاره کتار شوې وې، نه د ژوند د تجربې د بیان لپاره.

موږ د دې وروستۍ نیمګړتیا د پوره کولو لپاره یو بل ډول کره کتنه لرو چې اخلاقی کره کتنه یې بولو. دغه ډول کره کتنه د بلاغی هغې غوندې د پخوانی یونان او روم له زمانې راروانه ده. افلاطون ته معمولا د اخلاقی کره کتنې د سرلاری په سترګه کتل کېږی. دغه کره کتنه ادبی آثارو ته تر ډېره حده له دې نظره ګوری چې اخلاقی ارزښتونو ته یې څومره خدمت کړی دی. د بېلګې په توګه دا خبره به مهمه ګڼل کېږی چې شاعر د سخاوت، صداقت یا عفوې ستاینه او د دروغو، غیبت یا بخل غندنه کړې وی.

په دې کې شک نشته چې شعر د اخلاقی فضایلو د رواجولو لپاره ډېر خدمت کړی دی او د انګرېز شاعر شیلی ( په ۱۸۲۲ کې مړ) دا خبره له حقیقته خالی نه ده چې د اخلاقو بنیاد واعظانو نه بلکې شاعرانو ایښی دی، خو له دې خدمته به دا نتیجه نه اخلو چې دواړه دې په یوه تله کې وتلل شی.

زموږ په اخلاقی کره کتنه کې ډېر ځله دې ته نه دی کتل شوی چې اخلاقی درس یې وچ په وچه وړاندې کړی دی او که د هنر په جامه کې؟

له بلې خوا زموږ په اخلاقی کره کتنه کې د اخلاقو د مفهوم نسبیت ته چندان توجه نه کېږی. هغه خبره چې دوه سوه کاله مخکې عیب ګڼل کېده، اوس به عیب نه وی او برعکس. کاظم خان شیدا ډېر اخلاقی انسان دی مګر په دېوان کې یې شیعه وو ته په بده سترګه کتل شوی دی او له مزدورانو او لاس لاندې کسانو سره د شدت توصیه کوی.

اوسنی شاعر که دغسې افکار ولری، سختې نیوکې به ورباندې وشی خو د شیدا په زمانه کې د هغه د اخلاقی نظریې دا رنګه کمزورۍ د زغمولو وړ وې. په پخوا زمانو کې چې د پرمختللې ټکنالوژی نشتوالی د دنیا خلک د اوس هومره سره غوټه کړی نه وو او د ولسونو ارتباط خورا کم و، مذهبی یا قومی نفرتونو ډېر جنجال نه جوړاوه. دغه راز په تېره زمانه کې دا عامه نظریه وه چې لاسبری کسان د شدت حق لری او بلکې شدت ورته پکار دی. شیدا وایی:

نرم چوب وی همېشه غذا د کرم

شیدا مه شه مرد خالی له سیاسته

د وخت په تېرېدو سره د ټولنې نظرونه، غوښتنې او اړتیاوې بدلېږی. په تېره زمانه کې چې  د وږی د مړولو لپاره مختلفې لارې نه وې ، د وګړی د  سخاوت ستاینو ته  ډېر ضرورت و خو اوس د ټولنې له نظامه غوښتنه کېږی چې وګړیو ته کار پیدا کړی اومهارتونه ورزده کړی او که څوک له لوږې مری، په ټولنه یې حق دی چې ویې ژغوری. دغو تغییراتو د وګړی د سخاوت اهمیت کم کړی او ماهیت یې ور بدل کړی دی.

هغه کره کتنه چې د شعر پیغام ته اهمیت ورکوی، نور ډولونه هم لری. په شلمه پیړۍ کې د مارکسی نقد تر اغیز لاندې ځینو کسانو شعرونو ته له طبقاتی نظره او د طبقاتی مبارزې له عینکو وکتل. ځینو نورو هم د شعر اهمیت د هغه له اجتماعی پیغامونو سره غوټه کړ.

زموږ په ادبی کړیو کې  په شلمه پیړۍ کې دا فکر ډېر عام و چې شعر د ټولنې هینداره ده او په دې خبره چندان غور ونه شو چې د شعر په ماهیت کې خو خیال او مبالغه شامل دی او که دا  هینداره وی نو تاریخ، ټولنپوهنه او نور علوم به څه بولو؟

په نولسمه پیړۍ کې په اروپا کې د رومانتیزم پیروانو وویل چې هره زمانه خپلې تقاضاوې لری، موږ څه مجبوریت لرو چې د روم او یونان د اصولو رسۍ په غاړو وګرځوو؟ همدا وجه وه چې د رومانتیک مکتب په نقد کې د شاعر او لیکوال د خپلې زمانې مطالعې ته توجه ډېره شوه. له بلې خوا په نولسمه پېړۍ کې ساینسی علومو چټکه وده کوله، ساینس پوهانو به د طبیعی پېښو د علتونو موندلو ته ډېر اهمیت ورکاوه. ادبپوهانو د هغوى په پیروی د شعر عامل یعنې شاعر (د شاعر ژوند او شخصیت) ته توجه ډېره کړه.موږ د اروپا له پرمختگونو په شلمه پېړۍ کې خبر شوو او د شلمې پېړۍ په ادبې څېړنو او نقد کې مو د شاعر د ژوند او زمانې مطالعې ته زیات پام وکړ. زما په نظر زموږ دغه ډول کره کتنه ځینې عیبونه لری:

یو دا چې زموږ په دغسې اکثرو نقدونو کې هنری او  ادبی مقصد هېر شی او لیکنه  د هغې زمانې په تاریخ بدله شی. د روښانیانو ا و درویزه یانو په باره کې یا د خوشحال خټک په باره کې زموږ اکثره لیکنې له ادبی تحقیقاتو سره لږې او له عمومی تاریخ سره زیاتې مربوطې دی.

بله دا چې د شاعر د ژوند او د هغه د زمانې ځینو محدودو اړخونو ته ګورو. مثلا دا راته مهمه وی چې د شاعر د زوکړې او مړینې نېټې معلومې کړو، د هغه قبیله، شجره او اولاد وپیژنو، د هغه د زمانې د واکمنو نومونه واخلو او که پیر لری د پیر ذکر یې وکړو، مګر  د خپلو پخوانو شاعرانو د وخت د پسولونو، لباسونو، خوراکونو، اجتماعی آدابو، دودونو، ارزښتونو، طبقاتی روابطو یا مثلا تعلیمی نظام له مطالعې سره مو خاصه دلچسپی نه ده ښودلې.

د مجرم د کورنۍ غړیو، د قام قبیلې کسانو، کلیوالو او نورو شاوخوا وګړیو ته سزا ورکول، په تېرو زمانو کې عام وو. موږ که له دغه پخوانی رواجه خبر ونه واوسو، د رحمان بابا د بیت دا دویم مثال به نااشنا غوندې راښکاره شی او زړه ته مو پرې نه وځی:

درست صورت د یوه نوک په درد درمن شی

وران شی شهر د یوه سړی په تور

د شاعر د ژوند او شخصیت د مطالعې لپاره له ځینو نورو پوهنو مثلا ارواپوهنې یا سبک پوهنې ښه استفاده کېدای شی چې مونږ دې اړخ ته لازمه توجه نه ده کړې. یو شاعر که یو اخلاقی صفت یادوی دا ضرور نه ده چې دی دې همدا صفت ولری، ارواپوهان وایی چې یو څوک ممکن هغه څه ډېر یاد کړی چې نه یې لری.

دا جمله مشهوره ده چې سبک یعنې شخصیت. د یوه شاعر له خپل انفرادی سبک سره ښه بلدتیا مو ممکن د هغه زړه ته ورکوز کړی او د هغه د شخصیت په پټو رازونو مو خبر کړی. په سبک پیژندنه کې د سم متن په برابرولو کې هم ډېره ښه استفاده کېدای شی. څو کاله پخوا ما د رحمان بابا د سبک په باره کې مطالعه کوله. هغه وخت مې په دې یقین راغی چې که د رحمان بابا سبک ښه وپیژنو، د رحمان بابا په دیوان کې به د هغو غزلونو د شاملولو یا نه شاملولو په اړه پرېکړه راته خورا اسانه شی چې په بابا پورې انتساب ته یې د شک په سترګه ګورو.

ځینې کسان شاید ووایی چې د شاعر د ژوند او زمانې په باره کې معلومات د هغه د وخت د سیاسی، اجتماعی او اقتصادی تاریخ د لیکلو لپاره پکارېږی، نه د هغه د شعر د هنری ارزښت د معلومولو لپاره. خو دا نظر سم ځکه نه دی چې که موږ یوه زمانه ونه پیژنو د هغې زمانې د ادبیاتو سمه پیژندنه راته مشکله کېږی او کله چې یو متن سم نه پیژنو قضاوت هم ورباندې سم نه شو کولای.

د متن تصحیح زموږ د تنقیدی کار یو بل اړخ دی.  پخوا چې مطبعې نه وې، په لاس لیکل شوی آثار به څو کاله وروسته وشړېدل او بیا لیکلو ته به یې ضرورت پیدا شو. دغه بیا لیکنه به کاتب کوله او  د کاتب د سواد کچه، دقت، حوصله، لهجه، ذوق او نظریات هغه عوامل وو چې د متن د پخوانۍ بڼې په ساتل کېدو یا نه ساتل کېدو یې اثر درلود. معمولا به هر متن په هر ځل لیکلو کې یو څه بدلېده. د متن پیژندونکو لوی مقصد دا دی چې  داسې متن برابر کړی چې  تر وسه وسه د شاعر د کلام اصلی بڼې ته ورته وی.

د خوشحال خټک دا بیت مشهور دی:

په سوات کې دی دوه څیزه که خفی دی که جلی

مخزن د دروېزه دی او دفتر د شېخ ملی

د قلمی نسخو د ځینو پوهانو په قول د دغه بیت د ( څیز) په ځای په قلمی نسخو کې ( کفر ) راغلی دی خو څرنګه چې استاد دوست محمد خان کامل مرحوم د ډېرې کلکې عقیدې څښتن و، د شېخ ملی د دفتر او د اخون دروېزه د مخزن الاسلام لپاره یی د ( کفر) کلمه مناسبه ونه بلله، په ( څیز) یې واړوله او اوس دغه بیت په اړولې بڼه مشهور شوی دی. کامل مرحوم په شلمه پیړۍ کې د پښتو متن پوهنې تر ګردو دقیق او امین استاد بللای شو خو ان د هغه غوندې کس هم ممکن په متن کې تصرف وکړی. نوپخوانو کاتبانو او د متن غیرمسلکی تدوین کوونکو به څومره تصرفات کړی وی!

د استاد کامل او څو نورو ګوته په شمار متن پوهانو په لاس له تهیه شویو متنونو  پرته زموږ اکثره چاپ شوی کتابونه له بلا شمېر تېروتنو ‌ډک دی.

البته، د متن تصحیح یوازې له قلمی نسخو سره تعلق نه لری، زموږ د چاپ د زمانې اکثره کتابونه هم ګڼې تېروتنې لری چې پکار ده ځوان متن پیژندونکی دې اړخ ته  پام واړوی او په تېره بیا د مهمو آثارو د سم متن تهیه کولو ته وخت ورکړی. د ادبپوهنځی محصلانو ته د چاپ شویو متنونو ورکول او د متنپوه استاد تر څارنې لاندې د هغو د سمون چارې ورسپارل به څو اړخیزې ګټې ولری.

هغه کسان چې د متنونو په تصحیح بوخت دی، په حقیقت کې نورو کره کتونکو ته د سمې ارزونې لار پرانیزی. زموږ اکثره متنونه د ګڼو تېروتنو په وجه د نقادانو د کار مخه نیسی.

زموږ د شعر د اوسنۍ کره کتنې په دغو اصلی جریانونو سربېره د نقد له ځینو نورو ډولونو مثلا له فورمالیزم، نوې کره کتنېNew Criticism  ( چې اوس نو په دنیا کې نوې نه ده او پنځوس، شپېته کاله پخوا یې د ځوانۍ وختونه وو)، ارواپوهنیزې کره کتنې، مارکسی کره کتنې او اسطوره ای کره کتنه هم یو څه او اکثره وخت نیمګړې استفاده شوې ده خو د اوسنۍ زمانې د کره کتنه له ځینو نورو مشهورو نظریو مو نه یوازې عملی استفاده نه ده پیل کړې بلکې د هغو په باره کې نظری معلومات هم زموږ په ژبه کې په نشت حساب دی. د سټرکچرلیزم، فمنیزم، پوست مدرنیزم، نوې تاریخولی New Historicism، هیرمنوتیک او نورو نظریو معرفی او په کره کتنه کې ورنه استفاده به زموږ په ټولنه کې فکر، فرهنګ او ادبیات د پرمختګ نوی پړاو ته داخل کړی.

د یوه لیکوال یا شاعر د ادبی اثر پر سبک باندې دکره کتنې کولو لپاره د څو لارو چارو درک کول ډیر اړین دی:

یو کره کتونکی ته اړینه ده ، چې په خپل کار تر پیل مخکې دبېلا بېلو زمانو منتخب متون او د متونو نسخې ولولی،

ځکه ترڅو چې د راز رازدورو لیکنو تیرونه تر لاسه نه  کړی. زما په اند وبه نه شی کړی چې د یوه ادبی اثر

هغه اصلی څیره رابرسېره کړی. که کره کتونکی د هغه مهال چې اثر پکې پنځول شوی او پنځګر پکې ژوند کاوه معلومات ونه لری، فکر کوم چې، د اثر اصلی بڼه به یې بې خونده وی.لکه د ادیانو پوهیدل، په تصوف او فلسفه پوهیدل،په عمومی تاریخ کې مطالعه،په معانی او بیان پوهیدل، د ادب تاریخ هراړخیزه مطالعه دا ټول هغه څه دی چې د کره کتونکی لپاره دیوه اثر په کره کولو  کې تر ډیره بریده مرسته کولای شی.

آخځلیکونه

په آفغانستان کې د پښتو معاصر شعر سبکونه، بوهنوال، رفیق، محمد رفیق.

وزیری، محمد اقبال، د ادبیاتو تیوری، هالینډ،۲۰۱۲

ښکلی، اجمل، سبک پوهه،  ۱۳۹۰

هیواد مل، زلمی، معاون سر محقق، د متن څړنې یوه کلنه علمی پروژه، ۱۳۶۷


پوهیالی محمدصدیق حقمل د د پښتو ادبیاتود څانګې استاد دی.

اړوند مطالب


زموږ د شعر اوسنۍ کره کتنه/ اسدالله غضنفر


زموږ د شعر اوسنۍ کره کتنه/ اسدالله غضنفر


د خوشحال قصیدو ته کتنه/ پوهیالی سید اصغر هاشمی


د محمدصدیق پسرلی دوه بیته/ سید اصغر هاشمی

onesignal_meta_box_present:

onesignal_send_notification:

شريکول:
لنډ لينک: http://pashtunews.com/?p=75065

نظرات(۰ دیدگاه)

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *