د مجروح ځانځانی ښامار ته یو سیاسی نظر/واحد فقیری

  • خپرول: ۲۷ حوت ۱۳۹۵
  • نوملړ: تاند
  • د خبر شميره: 11925

څه موده کېږی چی زما زوړ یار او دوست ګران ملا جان (عبدالهادی عطایی) امریکا ته راستون سوی، او له نیکه مرغه یو کرت بیا د واشنګټن د ساحې د افغان – امریکن د ټولنی غړی سوی دی. د ملا جان او زما اشنایی کلونه کلونه مخکی (ښایی ۱۹۹۰)  دلته په واشنګټن کی وسوه، او له اولی ورځی مو ملګرتیا سره ټینګه سوه. ځکه اصلا د یوه ښار خلګ یو، او ډیر ژر مو سره وپېژندل.  ملا جان تحصیل کرده، د پښتو ژبی وتلی شاعر، او د تېرو منطقو او پراخو تجربو خاوند دی. په شخصی لحاظ، ملا په طبع او مزاج کی څه توند او یکه تاز دی. او یاران ئې کم او محدود دی.

په فرهنګی ساحه کی، ملا جان زما د ټاپو ادبی بحثونو له انډیوالوانو څخه دی. ادبی ذوق او خیال ئې اوچت او بارز دی. تصادفا مو په شعر او ادب کی شوق او انتخاب ډیر سره نژدې دی. البته دی د ښکلو، مستو، او ابدی مفاهیمو شاعر دی، او زه فقط د ټاپ او ناب کلام ستایونکی یم. زموږ د ادبی او فلسفی بحثونو یو محوری بحث د ځانځانی ښامار مختلف ابعاد او مفاهیم دی. ځانځانی ښامار د استاد بهاوالدین مجروح له مشهورو فلسفی او ادبی اثارو څخه دی. د پښتو په ژبه او فلسفه کی ټاپ منظوم معاصر اثر دی. مجروح د کابل په پوهنتون کی د ملا استاد وو، او ملا جان ترې ښې خاطرې لری.

په ۲۰۱۶ کی، د واشنګټن ساحې ته د ملا جان د بیا راتګ سره سم مو یو کرت بیا له سره پر ځانځانی ښامار باندی خپل پخوانی بحثونه راپیل کړل. د ملا سره پر ځانځانی ښامار باندی د دې دومداره تیلفونی مرکو په ترڅ کی ما ځانځانی ښامار څو ځله سر تر پایه بیا  وکوت. په متحوا، پیغام، او شکل می څه نور هم سد خلاص سو. او  کرار کرار می خپل پخوانی او اوسی نوټونه سره راغونډ کړل، او په نتیجه کی دا لیکنه ترې جوړه سوه.

له دې لنډی مقدماتی خبرو راوروسته، زه به پدې لیکنه کی هڅه وکړم چی د استاد بهاوالدین مجروح ځانځانی ښامار د سیاسی فلسفې په چوکات کی وڅېړم.  د مجروح ځانځانی ښامار د سیاسی فلسفې په تیورک چوکاټ کی رامحدودول پخپل ذات کی د مجروح د اثر هر اړخېزه مطالعه نده، او نه هم لیکوال د دې ادعا لری.

له دې ابلاغ څخه راپس، زما باور دا دی چی استاد مجروح په ځانځانی ښامار کی د یو سیاسی انقلاب او بدلون لپاره کمپېن کوی. زما ګومان دا دی چی مجروح صاحب په هغه زمان کی نه سوای کولای چی د وخت د استبداد په وجه خپل انقلابی پیغام د یو سیاسی نثر په شکل خپور کړی، نو بنا ئې خپل سیاسی پیغام په یو نوی ادبی فورم کی بیان کړ.

د ځانځانی ښامار ژبه سمبولیکه ده. ترکیبات ئې ځانګړی او ناب دی. لغات او عبارات ئې د یو متفکر مغز محصول دی.  مفاهیم ئې جامع او سیاسی دی. ژبه او کلمات ئې تعبیر او تفسیر ته اړتیا لری. او د هر عصر او زمان د خلګو په درد خوری. هر عصر ئې د خپلو ضرورتونو سره سم شرح او تفسیرولای سی.

د نورو مهمو سیاسی فلسفی اثارو په شان، د مجروح ځانځانی ښامار هم خپل مخصوص کرکټرونه، مفکورې، مدینه فاضله، هدف، او مقصد لری. د لیکوال ګومان دا دی چی د کتاب د کرکټرونو او اساسی مفکورو څه معرفی او شرح د داستان له اصلی او محوری مفکورې د تشخیصولو او درکولو سره مرسته کوی. او د کتاب د اصلی مطلب له اخیستلو سره کومک کوی. نو بنا، اول به زه دا کرکټرونه څه معرفی او وسپړم. او بیا به وروسته په ګډه اصلی داستان ته ور ننوځو:

لاروی:

«د نیمو شپو لاروی» د مجروح په ځانځانی ښامار کی اصلی او کلیدی کرکټر دی. او د کتاب د درک او افادې لپاره باید هر اړخېز وپېژندل سی. ځکه د داستان اصلی هیرو لاروی دی. او د ده معرفت تر ډېر حده د ځانځانی ښامار د اصلی موضوع پوره فهم او هضم دی.

د مجروح لاوری یو مفکر او اګاه انقلابی دی. د یوې استبداد ځپلی جامعې یو مبارز روشنفکر او رفورمیسټ دی. د ازادی او حریت مدافع دی. د استبداد او دیکتاتورۍ یو نه پخلاکیدونکی مخالف دی. د خپل وخت موسی، سقراط، سید جمال الدین افغان، ګاندی، او چه ګوارا دی.

په عین زمان کی، د ځانځانی ښامار لاروی یو صمیمی او اشنا ښاری (سیټیزن) هم دی.  هغه په ځانځانی ښامار کی سمدستی خپل ځان را معرفی کوی. د «زه»، «زما» او «ما» په صمیمی ضمایرو باندی راسره خبری کوی. له لوستونکی سره راسا او مخامخ مکالمه او صحبت کوی. او په خپلو عامو ویناوو کی عموما ټول بنیادمان مخاطبه وی.

د مجروح مبارز لاروی د لیډرشیپ خاصه کاریزما لری. او کله چی په ښار کی مبارزه او انقلاب پیلوی، لکه سقراط تل د خلګو په اجتماعاتو کی انقلابی او افشاګرانه نطقونه کوی. د ښار حاکم نظام غندی،‌ او د بدلون غوښتنه ئې کوی. او لکه سقراط د نوی خدایانو په عبادت او رواجولو تورنېږی. دغه زار، د مجروح فیلسوف لاروی لکه سقراط د خلګو څخه تل سوالونه کوی. او د سوالونو د مطرح کولو له لاری خلګ اګاه کوی.  او د خپل زمان په بحرانی حالت کی د نورو انقلابی مشرانو په شان په ښاریانو کی د یو صادق، پاک، متقی مشر په حیث مشهوره کېږی.

د مبارزې په لومړیو کلونو کی د ښار خلګ د مجروح لاروی «مجنون او لیونی» بلی، او په عامو مجلسونو کی ئې «تمسخره» وی. خو ځینی نور ښاریان د لاروی انقلابی فعالیت او ویناوی خطر ناکه ګڼی. هغوی په ښار کی د لاروی هسی بې قیده او بې نظارته ګرځېدو او فعالیت باندی اعتراض کوی. او د لاروی پر خلاف د یوه اقدام او بند و بست غوښتنه کوی.

څه تجویز ورته پکار دی. (۱۵۸)

خو د مجروح د مبارز لاروی د نه ستړی کېدونکی هلو ځلو او نطقونو  راوروسته کرار کرار د ښار عام او خاص اوسېدونکی په درنه سترګه ورته ګوری. په وروستیو مرحلو کی خو یې ځینی ښاریان حتی «کرامات او بزرګی» ته هم عقیده پیدا کوی. د زمانې په تېرېدو سره ئې په ښار کی سیاسی او اخلاقی دبدبه زیاتېږی. او د سیاسی تقوا شهرت ئې دونه جګېږی چی حتی د ښار ستر مستبد ټولواک خار ترې خوری.

 له مجنونه بېره ډار ورته پیدا شو. (۱۷۷)

د کتاب په اولو صفحو کی استاد مجروح راته وایی چی د ځانځانی ښامار د سیاسی حماسې متفکر لاروی د ښار په نخبه ګانو او منورینو کی ټاپ مقام لری، او د ښار په  اجتماعی او فرهنګی حقلو کی د نوم او نښان خاوند دی. او د خاص نظر څښتن دی.

 د ولس په هوښیارانو کی هوښیار وو،

سوچ وهل فکر کول ئې کسب او کار وو. (۹)

په پورته نقل قول کی د لاروی د معرفت په باره کی کلیدی کلمات دا دی چی هم پوه او هم لایق وو،  او هم ئې تفکر «کسب او کار» وو.  د ځانځانی ښامار په حاشیه کی مجروح خپل لاروی د فرانسې د وجودی فلسفې مشهور فیلسوف ژان پال سارتر رامعرفی کوی. د سارتر فلسفه یو انسان محوره عقیده او طرز تفکر دی چی د جهان واقعی او فلسفی وجود د انسان د فکر محصول ګڼی.

د مجروح متفکر لاروی د خپلو مطالعاتو او سوچونو په بهیر کی تل د جهان، کایناتو، او کهکشان اسرار پلټی. تل ئې د کتابونو او تحقیق سره سروکار وی. د فردی او اجتماعی ژوندوانه رازونه او قوانین لټی. د تېرو ولسونو تاریخ لولی. د پخوانیو زمانو مبارزې تحلیل او تجزیه کوی. د ازادۍ د حاکمیت د دوران ښې خاطرې یادوی. د عام امن، سراسری مساوات، او سپین او سمسور سباوون څخه زیاتی افسانې او خاطرې بیانوی. د مجروح لاروی په خپلو عامو ویناوو کی د پخوانیو طلایی زمانو په هکله ناسټالجیک ښکاری. د تېرو سمسورو، ښادو، او  ابادو وختونو خبری کوی. د مساوات، اجتماعی عدالت، او د یو داسی پېر خبری کوی چی نه مریی او نه بادار وو.

انسانانو لا موندلی چیری نه وو

غلامۍ او بادارۍ چل (۲۱)

د مجروح لاروی یو جهان دیده او تحصیل کرده منور دی. له غمونو او خوشحالیو سره اشنا دی. له تندو او لوږو سره بلد دی. هم ئې آباد او سمسور کلونه تېر کړی دی، او هم ئې تکلفیونه او زحمتونه ګاللی دی. د خپل ژوندانه په بهیر کی ئې ماتی او فتحی لیدلی دی. کړاوونه ئې ګاللی دی. او د خپل نفس د تزکیې په جریان کی ئې سیاسی تقوا،‌ ولسی باور، او یو مرموز الهام اراده ور فولادی کړې ده.

ما ملکونه هیوادونه ډېر لیدلی

په صحرا کی ما اوږدې مزلی کړی

ځینی ځینی حقایق می دی موندلی

څو رشتیا رشتیا خبری می راوړی (۱۰)

د تاریخ د مطالعې او سفرونو په ترڅ کی، د مجروح لاروی د ړنګو ښارونو، ورکو تمدنونو، او د بربادو اقوامو سره مواجه سوی دی. دې تاریخی سفرونو، د مجروح متفکر لاروی دېته متوجه کړی دی چی ولی تمدنونه خراب او ړنګېږی؟ ولی ازادی په دیکتاتوری بدلېږی، او بیا څرنګه دیکتاتوری په ازادی اوړی؟ د ازادۍ او استبداد تر مینځ د نه پخلاکیدونکی جنګ، جدل، او دیالکتیک محرکه قوه کشف وی.  یوه نوې د تاریخ فلسفه بیانوی. د مختلفو اقوامو عروج او زوال تحلیل او تجزیه کوی. د نور او ظلمت، د عدالت او ظلم، او بالاخره د ازادۍ او دیکتاتورۍ تر مینځ د دایمی دیالکتیکی جدل کیسه بیانوی.

دلته ښار و اوسېدل پکی ښاریان آزاد سرمسته

نه بی بی وه، نه بادار نه فرماندار وو،

نه نوکر وو، نه مریان نه وینځی مینځی.‌ (۱۶۰)

د خپلو اوږدو سفرونو، مطالعې، تفکر، او الهام په جریان کی،‌ د مجروح انقلابی لاروی بالاخره دې ټکی ته رسېږی چی سیاسی «استبداد» او اختناق د زړه چینه وچوی. دیکتاتوری ښارونه په کنډوالو بدلوی. اقتصاد او تجارت خرابوی. محیط او چاپیریال ته صدمه رسوی. بېره او خوف ایجادوی. خندا او مینه وژنی. په خلګو کی غم او خپګان ډېروی.  ابتکار او پرمختګ وژنی.

ښار د اوسپنی کلا وه،

دروازې ئې تل تړلی.

ځکه هیچا نور په ها خوا ګذر نه کړو.

چمنونه شنه باغونه پاتی نه وو.

هره شپه سړه سیلۍ وه،

خاوری دوړی بادېدلې

ځنګلونه جل وهلی، ونی سوی

غرو څېره وه بدله کړې

ټول خړپړ په ایرو رنګ وو.

هم سیندونه، هم خوړونه، وچ پراته وو. (۳۷)

کومی لاری لوی لوی، چی ورتلې د ښار په لوری

هغه ټولی ورکی شوې، په زوزانو، په اغزو کی.

کاروانونو نور ګذر په دې خوا نه کړو،

چرته لیری تېرېدل په نورو سیمو. (۳۸)

ستبداد نه یوازی د زوړنو چینه وچوی، او محیط او اقتصاد زیایمنوی، بلکی له ښار او تمدنه د خلګو د فرار باعث هم ګرځی. په ښار کی د نفوس د کمېدو سبب ګرځی. ښاریان مهاجرت ته مجبورېږی. د دیکتاتور د «بې دلیله فرمانونو او امر او نهی» له وجی خلګ په تنګېږی.

خلګ دومره شو بېزاره،

چی څوک لاړل فراری شول، څوک

د مرګ پنجو ته ورغلل تسلیم شول.

باقی پاتی چرته پټ شول په غارو کی. (۵۷)

لاروی چی کله له یوه اوږده غیابت او مسافرۍ را وروسته خپل ښار ته – مانا تمدن او اجتماع ته – راستون سی، همدا ترخه حقایق د ښار ستر مستبد ټولواک  ته په عام محضر کی اظهاروی. لاروی د ښار ستر فرمانروا په ظلم او تیری باندی متهموی، او د ازادۍ د بندی کولو الزام باندی لګوی. پدې سترو او عامو انقلابی جرګو کی د مجروح مبارز لاروی د ښار د ستر دیکتاتور د ډار او خوف طلسم ور مات او دړی وړی کوی. پدې لویو غونډو کی لاروی خلګ انقلاب ته رابلی. د استبداد او دیکتاتوری د بت ماتولو ته ئې رادعوته وی. د واهی ځنځیرونو شکولو ته ئې رابلی. د جیلخانو ماتولو ته ئې رالمسوی.

پاڅئ پاڅئ!

زندانیان واړه آزاد کړئ!

زنځیرونه زولنې کړئ ماتی ماتی.

….

اې واکداره! اې زمامداره!

ستا سقوط ستا انحطاط خو زه ښه وینم

ستا په بېره ستا په ډار کی (۱۷۷)

…..

هغه واړه ارواګانی، دوږخیانی

قدرتونه د عشق مینی آزادی ټول

زندانی په جیلخانو کی

یاغی شوی انقلاب کړی (۸۴)

…..

اې ښاریانو! ښه خبر شئ

ستاسو ستر واکدار بادار خو،

تور ښامار دی،

تاسو واړه بندګان یاست غلامان یاست

د ښامار. (۱۶۶)

مدنیت او ښار ته د راستنیدو سره سم،‌ د مجروح لاروی ګوری چی د ښار خلګ په دایمی ډار او خوف کی ژوند کوی. د استبداد تر حاکمیت لاندی ښاریان مات او زبون سوی وی. د ټولو ښاریانو په زړونو کی د وهم او ډار ښامار ننوتلی وی. د هغوی ارادې ئې ور کمزوری او رنځوری کړی وی. او د زړه چینه ئې ور وچه کړې وی.

له خپل سیوری ډارېدل ټول. (۳۴)

په بل عبارت، د ښاریانو په زړونو کی د وهم او بې اراده ګۍ تور بلاه ناسته وی. او دا تور بلا هغوی په خپل لاس پر ځان باندی مسلطه کړې وی.‌ په ځانځانی ښامار کی د مجروح د فیلسوف لاروی په قول، «دا بلا ستاسو بلا خپله بلا ده.» لاروی خلګو ته وایی چی تر څو چی تاسو په خپلو زړونو کی د ډار او بې اراده ګۍ ښامار مړ نه کړئ. تاسی به کله هم د نجات ښاد او سمسور ساحل ته و نه رسېږئ. تاسی به کله هم د سولی او امن سپین سبا و نه ګوری.

که دا بېره شی زایله

دغه ډار او واهمه له مینځه لاړ شی.

نو ښامار یو ځل سقوط کړی، نابود کېږی. (۱۷۵)

لاوری خلګو ته وایی چی د ښار د حاکم ښامار زور او قدرت فقط ستاسو په زړونو کی پروت دی. لاروی ښاریانو ته وایی چی د ستر ټولواک لویه پانګه ستاسو  ډار او بې اراده ګی ده. که چیری تاسو له خپل زړه څخه دا ښامار لیری کړی، استبداد خود په خود یو دم سقوط کوی. لاروی ډارېدلی ښاریانو ته وایی چی د استبداد طاقت او بقا فقط ستاسو په ذهن او زړه کی ده. تاسو پخپل ذهن کی زندانی یاست.  همدا ستاسو اصلی سیاسی او اجتماعی رنځ دی.

ستاسو زوړونه هدېرې دی،

پکی ښخی د امواتو خاطرې دی. (۱۵۴)

….

خبر نه یاست تاسی مړه یاست.

روح مو مړ دی، فنا شوی.

تاسو ټول خو بس یوازی،

اشباحګانی بې ژوندونه خیال او خوب یاست. (۱۵۶)

د مجروح لاروی باور لری چی د انسان لوی دوست او دوښمن پخپله انسان  دی. او د انسان په طبیعت کی له ازله تضاد او جدل ایښودل سوی دی. په بل عبارت، ادمیان په فطرت کی دوه ګونه دی. د ښه او بد مجموعه دی.  څرنګه چی د مجروح د انسان په فطرت کی د ازادۍ او استبداد نطفه پرته ده، نو بنا د ازادۍ او استبداد تر مینځ به دا مبارزه نه پخلاکیدونکې او ابدی وی. د ازادۍ او استبداد تر منیځ به دا ډیالکتیکی جدل شامدام د تاریخ په بهیر کی دوام لری. دا مجادله به تل د انسان او جامعې په ژور بطن کی روانه وی. همدا د تاریخ فلسفه ده. همدا د تاریخ سیر او تکامل دی.

ځکه،

‌ یوه ورځ د ورځ ئې دا شانتی بیان کړو:

«تر کوم وخته چی دا زمکه دا اسمان وی،

تل د هر انسان دوږخ به بل انسان وی.»

…..

جنهم نه چرته لیری دی نه پټ په بل جهان کی

جنهم د هر انسان دی هر انسان پخپل ځان کی. (۱۰)

….

ځکه پوه شو،

چی له سره بیا شروع سو، یو ځل بیابیا،

زوړ داستان د قهرمان ستر پهلوان ستر،

او د ښکلی رب النوعی الهی د عشق او مینی،

یو ځل بیا له سره پیل شوه

افسانه لویه اوږده د تور ښامار مار. (۱۸۸)

د ځانځانی ښامار د اصلاحپال لاروی په فکر د انسان نجات د خپل ذاتی او درونی ښامار په راکنټرولو کی دی. پر خپل نفس او ایګو باندی په غلبې او تسلط کی پروت دی. لاروی موږ ته نصحت کوی او راته وایی: خپله خودی راایسار کړئ. او خپل ایګو رامهار کړئ. د لاروی په باور له خپل دورنی ښامار څخه د خلاصون یوازنۍ لاره دا ده چی انسان پر خپل نفس باندی مسلط سی. او خپله خودی قابو کړی.

ځکه تر څو چی:

دا ښامار پخپلو زوړنو کی مړ نه کړئ،‌ نابود نه کړئ.

که د نفس بده بلا کړی څوک نابوده

نو به هله د بلا توری بلا څوک خوراک نه شی

که د خپل زړګی ښامار مو قربانی کړو،

نو به هلته تاسو نه شئ قربانی د لوی ښامار مار. (۱۶۸)

کله چی رفوریست لاروی ښار ته راستون سی، پدې وخت کی په ټولنه کی استبداد او سیاسی اختناق مطلق حاکم وی. په ټولنه کی د «د بېری، وهم، بې چارګی او بې اراده ګی» یو عام احساس او رنځ موجود وی. ډار او خوف یو ساری مرض وی، او  ټول ښاریان په اخته وی. د مجروح په ځانځانی ښامار کی د ښار ټول منورین، لیکوالان، نخبه ګان، پهلوانان، ځوانان، زاړه، نر، ښځی، او عام ولس د «ډار او وهم»  په رنځ رنځور وی.

فقط ډار او واهمه داسی مرض وو

چی توپیر ئې نه د ووړ که نه د زوړ که،

نه د ښځی نه د نر که (۳۴)

…..

که مرض د غم خپګان به لږ کلار شو.

که د قهر او غضب تبه به لاړه.

واهمه او ډار هیڅ وخت نه ورکېدلو. (۳۴)

د استبداد پدې دور کی، د ښار منورینو او نخبه ګانو میدان په ډلییزه توګه خوشی کړی وی. زیات شمېر ئې تبعید او بندیان وی. نور باقی پاتی د ښار په تونلونو، سب وې ګانو،‌ او د مځکی په ژور تل کی په تورو سمڅو کی پټ او غلی ناست وی، او مدام نشې کوی. شعرونه وایی. مشاعرې کوی. د یو او بل پر پوستونو باندی لنډ لنډ کامنټونه لیکی. او وخت په وخت دلته او هلته دانه مانه لایک هم کوی.

کله چی د مجروح انقلابی لاروی ښار ته راسی، اول کار چی کوی هغه دا چی د دغو فراری او بندی منورینو، نخبه ګانو، او هنرمندانو د پیدا کولو په غرض د ښار لاندی تاخانو، سمڅو، او جیلونو ته ور شوه کېږی.

لاروی همدا فراری او بندی منورین او نخبه ګان د ښار په تورو زیرخانو او بندیخانو کی هله هله پوښتنه پر پوښتنه بالاخره پیدا کوی. هغوی هلته لاندی د مځکی په ژور تل کی په نمناکو سموارونو او هوتلونو کی سره راغونډ وی. په متروکو قهوه خانو او سټاربکس کی سره جرګه وی. تل لړزانه شمعان ورته لګېږی.  خیرن، غوړ، او زاړه مېز او  چوکۍ ورته پراتې وی. هری خوا د خلګو څه پټ پوس پوس هم وی.

لاروی هغوی داسی مخاطب وی:

اې ګونګیانو! ټپوسانو! ګېدړانو!

دا مستی ستاسو مستی څنګه مستی ده؟ (۱۴۰)

…..

اې دوستانو! راته وایاست!

له نشو نه له مستۍ نه مو مراد او مقصد څه دی؟

فقط یو څه:

هېرول د واقعیت دی. نه موندل د حقیقت دی.

له نشو نه هدف څه دی؟

فقط یو څه:

چی دردونه د خودۍ د ځانځانۍ لږ څه آرام شی، لږ قلار شی.

او نه دا چی د خودۍ د ځانځانۍ څخه ازاد شئ.

له خپل ځانه بهر ولاړ شئ. (۱۴۴)

د لاروی له لنډی معرفی را وروسته اوس وار د ښار د لوی واکدار د پېژندولو دی.

ستر ټولواک

د ځانځانی ښامار ستر مستبد ټولواک د لاروی دقیق مخالف قطب دی. د یوه ژوند د بل مرګ دی. د یوه عروج د بل زوال دی. او د یوه افتتاح د بل اختتام دی. لکه څنګه چی مو ولیدل لاروی د ازادی، امن، او اقتصادی پرمختګ زیری دی. خو ستر ټولواک د استبداد، جنګونو، او اقتصادی رکود پېر دی. لنډه دا چی لاروی او ستر ټولواک له یو بل سره نه پخلاکېدونکی تفاوتونه او تضادونه لری.

کله چی د «ټول جهان لوی فاتح» د ازادی وروستی ښار او ملک فتح کړی، هغه پر تور آس سپور وی. دواړی سترګی ئې له سرو وینو ډګی وی. په څېره کی ئې قهر او غضب لمبې وهی. توری جامې ئې اغوستی وی. پولادی اوږده او تېره نېزه ئې په لاس کی وی. ستر ډال ئې تر شا تړلی وی. او د اژدها نقش ئې د خپلی سلطې د نښان په توګه پر ترسیم کړی وی. ډارېدلی ښاریان ئې د استقبال او هرکلی په منظور د سړکانو پر دواړو غاړو باندی په کتار ولاړوی، او په حیرت حیرت د دیکتاتور راتګ په چکچکو، شعارونو، ښه راغلاست، او د هورا په نارو باندی بدرګه کوی. پدې ورځ وریځ وی. باران وی. ساړه او تیاره وی.

لینده غشی ورسره وو،

هم په سر ئې یوه خوله پولادینه. (۲۳)

پدې ورځ، د وینا پر مهال د جهان د لوی فاتح اواز جګ او هیبتناکه وی. او خپله افتتاحیه وینا د فتح سوی ښار ډارېدلی ولس ته په قهرجن لحن داسی پیل وی.

تاسو وایاست زه به څوک یم؟

زه خو «زه» یم، زه «ایګو» یم.

درست نړۍ کی پهلوان یم.

لوی فاتح د ټول جنګونو د جهان یم،

لدې وروسته ستاسو ښار زما تابع دی

تاسی ټول د قهرمان تر فرمان لاندی،

که هر څوک زما فرمان ته غاړه نه ږدی،

نو سزا به ئې په دې دم او په هر دم،

هم په دې نېزه وژل وی، څیرول وی. (۲۴)

سمدستی ستر ټولواک ښاریانو ته خپله د وفادارۍ پالیسی  داسی اعلاموی: «یا زما سره یاست، یا زما دوښمن یاست.» لوی لیډر مسایل صرف تور او سپین وینی. د هغه په دماغ کی بل څه نه ځایېږی. د جهان فاتح د هیڅ راز مخالفت د اورېدو حوصله نه لری. او عموما  ښاریان تحقیروی.

د ښار نوی دیکتاتور د لوړی د مراسمو په پای کی خپله لینده او غشی راوباسی، او د ازادۍ «مسته مسته غرڅنه» ښکار کړی. زړه ئې په غشی ور څیری کړی. د غرڅـنې د ښکارولو راوروسته، لوی ټولواک امر وکړی چی د ازادۍ دا مسته غرڅنه باید ورته کباب سی. په دې شان دیکتاتور خپل سقاوت او بې رحمی خلګو ته په اوله ورځ ور وښیی. په ښار کی سمدستی د خپل استبداد او حاکمیت سام خور کړی. ډار، خوف، او چوپتیا ایجاده کړی.

یو ځل لوی عظیم سکوت په هر خوا پلن شو

غرڅنې لاړې په تېښته.

لویو غرو لیری دښتو ته. (۲۵)

….

زبیایی له ښاره ولاړه

په معبد کی زندانی شوه. (۱۲۵)

سمدستی د استبداد تر حاکمیت راوروسته، له ښاره ټولی هیلی او د ازادۍ غرڅنې فرار کوی. د انسان او محیط تر مینځ جنګ شروع کېږی. او لدې راوروسته، حیوانات له انسانانو څخه تورېږی او ډارېږی.

تریدلی رمیدلی له انسانه. (۲۵)

….

آزادی لاړه له باغه له چمنه.

معماران د عشق او مینی

شو راګیر په قید او بند کی،

په سختیو په خوارو کی. (۵۶)

….

هری خواته ریګستان دی، وچی وچی صحراګانی (۱۷۳)

د ستر فاتح د حاکمیت سره سم، په ښار کی انواع او اقسام امراض خواره کېږی. البته، خپله امیر غضب هم د ځان سره ټولنی ته یو لړ ساری میکروبونه راوړی. له وجوده ئې تل یو راز «مهلک زهر قاتل» خورېږی. په عمومی توګه یې ګرده ښاریان په دریو مرضونو مبتلا کړل.

یو مرض غم او خپګان وو

بل مرض قهر او غضب وو،

درېېم ډار او واهمه وه. (۳۳)

په ښار کی د تور امیر د حاکمیت سره سم، د خلګو په مینځ‌ کی باور او اعتماد ختم سی. دوستی، اخلاص، او رشتیا ورکه سی. هر څوک جاسوس وی، او هر څوک له جاسوسانو څخه ډارېږی. په ښار کی توری تېارې خورې وې. سکوت وی. خلګ د پخوا په شان په غرونو او پارکونو کی مېلو ته نه ځی. ښاریان عموما په تکلیف او غم ګرفتاره وی. او په ښار کی د غم او خپګان لومړی قربانی:

دا هغه حاذق حکیم د ښار طبیب وو. (۳۳)

د استبداد دومداره حاکمیت ښار په کنډوله بدلوی. د خلګو نفوس کمېږی. ټولواک موجود وی، خو خلګ،‌خادم، مینځه، او غلام نه وی.

ټول مړ ښار وو، چپایی وه،‌ هدیره وه.

ښار د اوسپنی کلا وه،

دروازې ئې تل تړلی. (۳۷)

ښار یو ستر او عظیم زندان وی. شا و خوا غټ سنګی دیوالونه ترې راچاپېر وی. د تور امیر د ماڼۍ شاوخوا اغزن سیم او سمیټی دیوال راګرځېدلی وی. ټولواک د ښار خلګ په مختلفو کمپونو کی په بېګار لګیا کړی وی. دیکتاتور هیڅ د خلګو تکلیف او عذاب ته توجه نه کوی.

نه یې زمکی نه اسمان ته التفات کړو

قهرمان یوازی ځان ته پام لرو. (۵۷)

د ستر دیکتاتور تر نظام لاندی د ښځو وضع ډیره خرابه وی. هغوی د ټولنی تر ټولو کمزورې برخه وی. او شامدام د لوی پهلوان د نظام لپاره په کار او زحمت لګیا وی. د ټولواک یو فرمان دا دی چی ښځی باید تور کالی واغوندی. له سره څخه تر پښو پوری باید پوښلی وی. په ښار کی بس د طالبانو د دورې غوندی قیودات وی. دُرې وې او شلاقی وی.

لاروی لیدلی ښځی، له کورونو راوتلې.

غلی غلی په احتیاط ډیر، په خلوت خلوت کوڅو کی ګرځېدلې.

جامې توری، سر تر پښو په پردو پټی، ستری ستری. (۱۲۸)

د ستر ټولواک په نظام کی د ښځو مقام راکښته کېږی. هغوی شاقه کارونو ته مجبوره کېږی. د دایمی جنګونو او لښکرو لپاره تل ډوډۍ پخوی. کالی مینځنی. د جنګی اقتصاد ماشین څرخوی. تل په غم،‌ خپګان،‌او ګروم کی په نمناکو کورونو، تیارو تاخانو، او کوچینو او زړو اپارتمانونو کی ژوند کوی. او مدام د امیر غضب خدمت کوی.

ښځی بوختی په پخلی شوې،

په خدمت شوې، په هغې ښکلی ماڼۍ کی،

چی آباد وو د ځوانانو د لاسونو په ټناکو

په خولو د مړوندنو.  (۲۵)

ستر فاتح د خپل حاکمیت په دوران کی مدام د غرور او تکبر پر مسند ناست وی. یوازی او منزوی په خپل ارګ کی اوسېږی. شا و خوا مسلح محافظین پرې راچاپېروی. په قصر کی شا و خوا د قدرت تابلوګانی، تصویرونه، او خادمان باندی راغونډوی. د جهان ستر اتل په ځان مین وی. یوه ټوټه خود پرستی او ایګو وی. د ښار په ګوټ ګوټ کی د لوی پهلوان عکسونه او مجسمې ولاړی وی.  په ښار کی هر ځای د دیکتاتور د ستایلو په مقصد لوی لوی شعارونه ځوړند وی.

ژوندی اوسې تل تر تله،‌اې زموږ ګران قهرمانه!

جانشین د ستر ایګو،‌ ستر پهلوانه

رب دی ورکړی ده ته عمر جاویدانه. (۵۸)

په ځانځانی ښامار کی، د تاریخ د فلسفی په حکم د استبداد لوی او دایمی دوښمن وخت او زمان دی. د تاریخ په جریان کی د استبداد بل لوی دوښمن په انسان کی د ازادۍ ازلی نطفه ده. د مجروح د تاریخ په فلسفه کی استبداد بالاخره ړنګېدونکی دی. تلونکی دی. اضطراری او تېرېدونکی دی.

د زمان په رنخ رنځور شو

درک احساس د زمانې ئې

د ابهام په ډنډ کی ډوب شو. (۵۹)

په پای کی، د ځانځانی ښامار ستر ټولواک یو مستبد دیکتاتور دی. د ستالین په څېر یو جانی شخص دی. د خپل وخت تور امیر دی.

ښار:

د مجروح په ځانځانی ښامار کی «ښار» د یو مدنیت او یو ملک مانا لری. یوه مدینه ای فاضله ده. لکه نور سیاسی متفکرین، د مجروح لاروی هم لومړی دا بحث مطرح کوی چی ولی انسانانو اجتماعی ژوند غوره کړ؟ ولی ادمیان په ښارونو کی سره راغوڼد سول؟

دا عجیبه تماشه وه،

ناڅاپی می شوه له سترګو پرده پورته.

د ښاریانو د ژوند رمز شو را برسېره
انسانان ولی استوګنه په ښارو کړی؟ (۱۳)

د انسانانو د اجتماعی او ګډ ژوند په باب د ارسطو مفکوره دا ده  چی انسان ذاتا اجتماعی خلق سوی دی،‌ او پرته له ګډ ژوند څخه د خپل ژوند اړتیاوی نه سی پوره کولای. د ارسطو په قول په جامعه کی ژوند کول، د انسانانو په ګټه دی. خو د  ټامس هابس په عقیده بنیادمان پدې خاطر اجتماعی ژوند کوی ځکه چی یوازیتوب کی ئې سر او مال مصون نه وی. هر څوک پر بل چا تیری کوی. د هابس په نظر په طبیعی حالت کی د انسان ژوند لنډ، تیاره، او له وحشته ډک وی. د هابس په قول انسانانو د خپل ژوند او ملکیت د ساتلو په مقصد اجتماعی او ګډ ژوند غوره کړ، او د یو حکومت اطاعت ته  غاړه یې کښېښوده.

خو د مجروح متفکر لاروی د ادمیانو د اجتماعی او ګډ ژوند سببونه له «یوازیتوب او تیارو» څخه د انسانانو «ډار» بولی. ځکه خو بنیادمان د شپو په تیارو کی پر روڼا باندی راټول وی. هغوی د شپې په تیارو کی له غرونو او تورو سمڅو څخه لیری ښوری. هغوی غواړی چی په جمعی ژوند کی  تیارې او ترږمۍ هیری کړی. هغوی د شپو په تیارو کی د هیبتناکه او ناشنا ارواګانو له راتګ څخه بېرېږی.

انسانان یوازی یو څه نه ډارېږی:

چی کوم وخت چیرته بهر لاړ شی له ښاره،

بیا ناوخته شی ستانه د ښار په لوری،

توره شپه وی، ترږمۍ وی،

دروازې د ښار تړلې کلکی پوری. (۱۴)

د ادمیانو په افسانو کی، تور غرونه په تیارو کی په حرکت راځی. پیریان او ارواګانی راویښېږی. او ادمیان له تکلیفونو سره مخامخ کېږی. انسانان ګومان کوی چی د شپې په تیارو کی لوی او جګ غرونه او ګړنګونه راژوندی کېږی.

تور دیوان ترې نه جوړېږی.

راژوندی شی اژدها شی،

بیا روان د دشت په لور شی،

کله کله هم نژدې ځی، د ښار پوری دروازې ته،

دا کیسې ټول ماشومان په دقت اوری،

ځکه ځکه په معنی ئې ښه پوهېږی.

او لویان ور باندی خاندی مسخرې کړی.

خو په زړه کی ښه بېریږی پټ لړزیږی. (۱۵)

البته کله چی په ښار کی ازادی حاکمه وی. په ښار کی هر څه ګل ګلزار وی. خندا او خوشحالی وی. مینه او خلوص وی. برابری او مساوات وی. عدل او انصاف وی. ورورولی او صداقت وی. امن او صلح وی. اقتصادی پر مختګ او رشد وی. شنه چمنونه او باغونه وی. مست مست سیندونه وی. ډکی ویالې بهېږی. انسان، حیوان، او طبیعت په یو بلانس او همږغی کی ژوند کوی.

خو کله چی په ښار کی استبداد حاکم وی. ښار د وسپنی کلا وی. زندانونه وی. شکنجې وی. فقر، بېکاری، او بېګاری وی. جنګ او جنجال وی. وهل او ټکول وی. ډک سیند په وچ خوړ بدل سوی وی. هر څه جل وهلی وی.

داستان:

د ځانځانی ښامار د اصلی کرکترونو د لنډی معرفی راوروسته، اوس اصلی متن ته ښه راغلاست. لکه څنګه چی مو ولوستل د مجروح  د ځانځانی ښامار یو اساسی او اصلی پیغام سیاسی انقلاب دی. یو ولسی قیام دی،‌ یو ازادی بخښونکی سیاسی پاڅون دی. د مجروح پدې اثر کی د پرګنو د راغونډولو او را بسیجولو پیغام نغښی دی. مجروح غواړی چی د ازادی د مینانو، اګاه منورینو، او د ټولنی مسول او اګا سیاسی قشرونو ته د استبداد پر ضد د انقلاب یوه نسخه وړاندی کړی. د کتاب اصلی طرحه د سیاسی اختناق او محرومیت پر ضد د یو جوړونکی بغاوت د لاری نقشه ده. یو څرګند انقلابی پیغام دی. په یوه کلام کی، د دیکتاتوری پر خلاف یو عمومی قیام ته د خلګو او منورینو رابلل دی.

کله چی لاروی د نزوا او تفکر په منظور ښار خوشی کړی، او بیابان او غرونو ته مخه کړی،‌ هغه غواړی چی یو عمومی اجتماعی درک او حقیقت پیدا کړی. د مجروح مفکر لاروی د بودا، هرکلیز، حضرت محمد، او نورو دینی او اخلاقی مشرانو غوندی د څه وخت لپاره له ښار او جامعې څخه وځی. او یو ښه ګوښه او خلوت ځای پیدا کوی، او هلته د تفکر لپاره یوازیتوب اختیاروی.

لاروی غواړی چی د خپل تحقیق او خلوت په جریان کی د اجتماعی ژوند اسرار او رمزونه کشف کړی. د ژوند معنی او هدف پیدا کړی. د تاریخ د جریان فلسفه کشف کړی. او دا کشف کړی چی ولی ازاد خلګ مرییان کېږی؟ ولی ازادی او استبداد تل په جنګ کی دی؟ ولی په جامعه کی دیکتاتوری حاکمه کېږی؟ او ولی مستبدین او ظالمان راچپه کېږی؟

لکه مخکی چی مو وویل د ځانځانی ښامار لاروی دا کشف وی چی ټول ادمیان له یوازیتوب او تیارو څخه بېرېږی. او همدا سبب دی چی خلګ اجتماعی ژوند کوی. په ښارونو کی اوسېږی.

لدې ژوند څخه مراد څه دی؟

هغه دا دی:

له دې دښت څخه ډیر لیری اوسېدل دی،

له دې تورو غرونو سترګی پټول دی،

د تیارې ترږمۍ سمڅی هېرول دی. (۱۴)

دغه راز، د مجروح مفکر لاروی دا هم کشف وی چی ولی ازادی په دیکتاتوری بدلېږی، او برعکس څرنګه بیا دیکتاتوری په ازادۍ بدلېږی؟ د خپلو تاریخی تحقیقاتو په ترڅ کی د ځانځانی ښامار مسول او اګاه لاروی دا کشف وی چی د ښاریانو  «غفلت» د استبداد راتګ ته فرصت برابروی. خلګ غافل وی. په اجتماعی او سیاسی امورو کی برخه نه اخلی. د خپل اجتماعی برخلیک په مورد کی بې تفاوته وی، او لدې غفلته تل استبداد استفاده کوی، او ښار فتح کوی.

اورېدلی به دوی نه وی؟

چی په تېرو زمانو کی یو لوی ښار وو

د ښاریانو له غفلته،

یو ښامار پر مسلط شو،

چی خوراک ئې انسانان وو. (۱۸)

دلته کلیدی کلمات «غفلت» او « ښامار مسلط شو» دی. د خلګو د غفلت له وجی پر ښار باندی دیکتاتور حاکم سی. مانا کوم خارجی علت نه وو،‌ بلکی درونی سبب وو چی زورواک مسلط کېږی. په بل عبارت، کله چی ولس بیده سی، غافل سی، استبداد خود په خوده کامیابه کېږی.

لاروی کشف وی چی د ښاریانو یو بل منفی عادت دا دی چی هغوی د یو بل په ژوندانه کی زیاته مداخله کوی. هر یو د بل غیبت کوی. یو د بل د پښو خاوری کاږی.

چی ښه څېر شوم دې دنیا ته،

نو یو بل راز حقیقت راته ښکاره شو،

د ښار خلګ یو پر بل دومره اخته دی،

د یو بل په ښو او بدو دومره بوخت دی،

چی بهر له ځانه نه ځی،

هیڅ نظر په جهان نه کړی.

دلته کلیدی کلمات دا دی چی خلګ تل د یو بل ښه او بد څاری. په ښار کی یوه مطلقه ځانځانی وی. هر څوک غواړی چی د بل چا عیب پیدا کړی. او هیڅوک جهان او تاریخ ته نظر نه کوی.

دغه راز، د ښاریانو بل اخلاقی کمزوری دا وی چی خلګ دوه مخی وی. په ژبه یو څه وی،‌ مګر په زړه بل څه وی. خلګ پر یو بل بې اعتماده وی.

خلګ ریاکاره او دوه رنګی وی. (۱۴۴)

لاروی دا هم کشف وی چی ښاریان په عمومی توګه سرټمبه او جاهل وی. نصحیت نه منی. له تاریخه پند نه اخلی.

خو ړانده دی عالمیان

خو کاڼه دی آدمیان

عبرت نه اخلی په یو آن. (۲۹)

کله چی لاروی وروسته له اوږده غیابته بېرته د لومړی ځل لپاره ښار ته د خپل رسالت د عملی کولو په مقصد داخلېږی. هغه ګوری چی استبداد له ښاره کنډواله جوړه کړې وی. او ښار د مرګ په خوب بیده وی. باغونه وچ وی. اقتصاد خراب وی. جنګونه ډېر سوی وی. خلګ ډارېدلی وی. زندانونه ډک وی. سړکان خراب وی. تجارت بند وی. کاروبار نه وی. لنډه دا چی ټول مدنیت رنځور وی. لاروی ګوری چی دیکتاتور هر څه د زوال په لور روان کړی دی. ټول ښار او تمدن له بحران سره مخامخ وی.

لاروی د نیمو شپو چی یو ځل ښار ته خپل راستون شو،

د ښاریانو په خندا به ژړېدلو،

د ښاریانو په ژړا به خندېدلو. (۱۳۰)

په ښار کی تر تحقیق او مشاهدې را وروسته، لاروی دې نتیجې ته رسېږی چی په ملک کی د ولسی انقلاب لپاره شرایط برابر دی. هغه ګوری چی ستر ټولواک منزوی له خلګو څخه لیری پخپله شانداره مرمری مانۍ کی یوازی اوسېږی. د خلګو په حال هیڅ خبر نه وی. د ښاریانو مشکلات نه سی حلولای. خو دیکتاتور تل په خپلو اږدو ویناوو کی خلګو ته وایی چی دی «مرکز د ټول عالم» دی. او د زمکی او اسمان «واکداره» دی.

نه ئې زمکی نه اسمان ته التفات کړو

قهرمان یوازی ځان ته پام لرو. (۵۷)

 پدې وخت کی، لاروی تل پدې باره کی سوچ کوی چی څرنګه ښاریانو ته خپل رسالت بیان کړی؟ څرنګه ښاریانو ته خپل انقلابی پیغام ورسوی؟

د ښار خلګو ته به څه شان رسومه،

خپل پیغام اوس؟ (۱۸)

ښار ته له راستنېدو څخه راوروسته، د مجروح انقلابی لاروی اول کار چی کوی، هغه دا چی د عامو خلګو په لویو اجتماعاتو کی برخه اخلی او هلته خپل انقلابی نطقونه کوی. لاروی په یوه ستر ښاری جلوس کی ښاریانو ته وایی:

اې ښاریانو راشئ واورئ.

ما ملکونه هیوادونه ډېر لیدلی.

په صحرا کی ما اوږدې مزلی کړی.

توری شپې په ما راغلی.

په اږدو اږدو مودو هم

د سبا د راتلو لاری ما څارلی.

د تورتمو مغارو په ژور تل کی

ترږمۍ ما لټولی.

رڼاګانی می لیدلی. (۱۳۳)

دلته کلیدی کلمات «سبا» او «رڼاګانی» دی. لاروی پخپلو لومړیو نطقونو کی ښاریانو ته ډاډ ور کوی چی ده د ازادۍ د سپین سبا د راتګ لاری څارلی دی. او په نتیجه کی ئې نور او هدایت تر لاسه کړی دی، او «رڼاګانی» ئې لیدلی دی. دلته لاروی خلګو ته اطمینان ورکوی، او ورته وایی چی ما ته د خلاصون لاره رامعلومه ده. زه کولای سم چی تاسی د نجات ښاد او اباد ساحل ته ورسوم.

خو د خپل مبارزې په لومویو کلونو او مراحلو کی، د مجروح مبارز لاروی د ښاریانو له عمومی تمسخر او ازار سره مخامخ کېږی. ځینی ښاریان پوری خاندی، څوک ملنډی باندی وهلی. پدې وخت کی لاروی په ښار کی د مجنون،‌ لیونی، لومپن، او د سیاسی خطر په نومونو  یادېږی. پدې وخت کی، د لاروی جامې زړې او پینه پینه وی. سر ئې ببر وی. ږېره ئې اوږده او ګڼه وی. او تل موبایل او سیار وی. مدام د ښار په چوکونو او اجمتاعاتو کی حاضر وی.  پدې تاریخی مرحله کی، د ښار لنډغر، کمعقل، او ابلهان  ازار ور کوی. خو لاروی برعکس له ښاریانو سره نرم سلوک کوی، او په پسته ژبه هغوی ته جوابونه وایی. او هغوی ته هدایت او تربیت ورکوی.

کله کله به راغونډ شول

د دې ښار ټول ساده ګان او ابلهان ټول.

لاروی پسی به لاړل.

ځورول آزارول د دوی مقصد و.

لاروی نه به را تاو شول.

بیا پوښتنی به ئې کولې ځای بې ځایه.

لاروی خو دې خبرو تپوسونو ځای بې ځایه،

هرګر نه شو ځورولای. (۱۳۵)

….

لاروی نه ځورېدلو.

ځکه ځکه دی اګاه و.

چی په ژوند کی که معنا کومه معنی شته،

دا معنی فقط خندا هسکه خندا ده. (۱۳۸)

په ښار کی تر دې مقدماتی او ولسی مبارزې او عامه پوهاوی را وروسته، زموږ لاروی سمدستی د ښار په نخبه ګانو، منورینو، لیکوالانو، او هنرمندانو پسی پلټنی شروع کوی. څرنګه چی د ښار اکثره منورین او نخبه ګان یا وژل سوی، یا بندی سوی، او یا تبعید سوی ول. نو بنا، لاوری د هغوی د میندولو لپاره د ښار تونلونو او د مځکی په ژور تل کی زندانونو، سمڅو، او غارونو ته ور شوه کېږی.

یوه شپه لاروی د ښار په یوه تنګه او توره کو څه کی را روان وی چی ناببره د مځکی په ژور تل کی د یو غلی شان  خندا او ټنګ ټکور آواز اوری. او لاروی پدې ږغ پسې د مځکی لاندی سمڅو، تاخانو، او تونلونو ته ور کښته کېږی. په تنګو او تیارو دهلیزونو کی را تېرېږی. او  بالاخره یوې زړې او غټی پولادی دروازې ته درېږی.

ده زنځیر د دروازې وشرنګولو.

آوازونه د خندا د ټنګ ټکور ناڅاپه چوپ شول،

دروازه ورته برسیره په مشکل شوه

لاروی دننه لاړو.

لویه خونه وه پراخه.

هر خوا شمعی لګیدلی

د دې شمعو په کم نوره پلوشو کی،‌

تماشا یې د مجلس کړه. (۱۳۹)

کله چی لاروی په سالون ورننوځی، ګوری چی شاوخوا یو غټ محفل وی. ځوانان وی، پېغلی وی. موسیقی وی. شراب وی. جامونه وی، د مستانو مجلس وی. غټ او ډک خمونه هلته په یو ګوټ کی چاغ او ټنډ ولاړوی.

ټولو غږ کړو:

ګورئ څوک دلته راغلی؟

دا زموږ د ښار مجنون دی،

اوس زموږ نن شپه مېلمه دی،

په خیر راغلې اې مجنونه!

دا محفل زموږ محفل ستا خپل محفل دی،

موږ خو واړه ستا په شانه لیونی یو،

ستا په شانه بې خبره له خپل ځانه. (۱۳۹)

لاروی ته د منورینو او هنرمندانو د محفل په ښه راغلاست کی څو کلیدی کلمات او عبارات سته. اول دا چی دا ستا خپل «محفل» دی. مانا ته زموږ وال یې. زموږ همنظره ئې. بل دا چی ته هم زموږ په شانی «لیونی» یې.‌ ته هم د ښار خلګو مجنون بللی یې. او د ښار امیر غضب رټلی یې.

کله چی لاروی د منورینو، نخبه ګانو، او هنرمندانو دا حال ګوری. هغوی ته سخت په غوسه کېږی. هغوی خپل رسالت او وظیفې ته رابلی، او هغوی داسی مخاطبه وی.

اې کونګیانو! ټپوسانو! ګیدړانو!

دا مستی ستاسو مستی څنګه مستی ده؟

چی د شپې په تور څادر کی،

د ښاریانو له نظره پټوئ ځان.

دا محفل څنګه محفل د خوشحالۍ دی د ښادۍ دی؟

چی په شړو کنډوالو کی خرابو کی،

زه حیران یم چی دا ولی

هغه څه چی په رشتیا باید ښکاره وی

په دې ښار کی تل پټېږی؟

هغه څه چی باید پټ پنا پنا شی،

په رڼا ئې پرده ګرځی؟

ولی ولی د ښار ټول ریاکاران فریبکاران ټول

ځی معبد ته په رڼا ورځ؟

ولی ولی راستکاران آزاد سرمسته،

په تورتمو کنډوالو کی تل پټېږی؟

په کوم ځای کی چی انسان شته،

هلته سر هلته دماغ شته،

او دماغ کی آزاد فکر مست خیالونه.

نو دا ستاسو څرنګ سر څرنګ دماغ دی،

چی هیڅ نه درپکارېږی؟

نو یو کار خو ترې نه واخلئ

ترې نه کار د پښو واخلئ

په څلورو خو روان یاست،

په سرونو هم روان شئ! (۱۴۰)

پدې مهمی وینا کی، د لاروی اصلی مقصد دا دی چی د ښار فراری منورین او نخبه ګان، او هنرمندان خپلی اساسی وظیفې ته ئې متوجه کړی. اول خپله وینا په پېغور شروع کوی. اې ګونګیانو، ټپوسانو، ګیدړانو! سمدستی ترې پوښتنه کوی چی ستاسو دا «مستی» د څه لپاره ده؟ ستاسو دا د پټو شپو ناستی د څه لپاره دی؟

ایا تاسو نه ګورئ چی په ښار کی شرارت حاکم دی؟ ایا تاسو نه وینئ چی په روڼا ورځ «د ښار ټول ریاکاران فریبکاران» معبد ته ځی؟ مانا په ښار کی څرګند تزویر او تظاهر روان دی. اخلاقی موازین خراب سوی دی. شر او فساد حاکم دی.

بل دا چی ولی «راستکاران آزاد سرمسته» په تورو تیارو کی اوسېږی؟ ولی د دماغ او فکر خاوندان پټ ژوند کوی؟ تاسو ولی پدې باب سوچ نه کوئ؟ تاسو ولی د ازاد فکر مست خیالونه په سر کی نه روزئ؟ په پای کی، یو کرت بیا لاوری په فراری منورینو او نخبه ګانو باندی ملنډی وهی. په تمسخر او طنز ورته وایی: آخر دا ستاسو څرنګ سرونه او دماغونه دی؟ یو کار خو ترې واخلئ. که نور هیڅ نه وی، د پښو کار خو ترې واخلئ. «په څلورو خو روان یاست، په سرونو هم روان شئ.»

څرنګه چی دلته لاروی د جامعې له منورینو او نخبه ګانو سره مخامخ دی، هغوی سمدستی د لاروی له خبرو سره موافقت اعلاموی. سمدستی د لاروی منطق ته تسلمیږی. سمدستی ځان ملامتوی. هغه د خپل لیډر په صفت منی. مګر عام ښاریان داسی نه دی، هغوی وروسته له ډېرو هلو ځلو، ویناوو، او استدالال څخه د لاروی سره همنظره کېږی.

اې مجنونه! ته رشتیا وایی!

په څلورو خو روان یو،

په سرونو تګ پکار دی.

دا سرونه چی زموږ دی،

غیر له درده بل څه نه کړی،

دا سرونه دماغونه بس یوازی دردوی موږ ځوروی موږ. (۱۴۱)

لدې ډیالوګ راوروسته، د فراری منورینو یوه استازی خپل نوی مشر (لاروی) ته د خپلی طبقې او قشر د تاریخ او ناخوالو په باب څه بیان کوی. هغه ته ځینی جزییات وایی. هغه ورته وایی چی څرنګه د ښار ستر دیکتاتور ورته په قهر او غضب سو، او څرنګه ئې کرار کرار له صحنې وایستل. څرنګه ئې د هغوی افزار، اسبات او الات، او منابعې ګرده مصادره کړې. ډېر منورین، د عالی تحصیلاتو خاوندان، او هنرمندان ئې بندیان کړل. او د مجروح اګا لاروی ته ئې دا هم وویل چی دوی کله نا کله د زړو خاطرو په یاد پټ «جشنونه پټ بزمونه» جوړوی.  دلته یو پلا بیا د ښار د نخبه ګانو همدا استازی له لاوری څخه داسی پوښتنه کوی:

اې مجنونه! راته وایه!

د جهان فرمانداران ټول،

ولی ولی له مستانو نه ډارېږی؟

لاروی ورته جواب کړو:

له مستانو نه ډار ځکه:

چی مستی کی تل خطر پروت د راستی وی.‌ (۱۴۲)

دلته کلیدی کلمه «راستی» ده. ظالمان ځکه له اګاه او مسول منورینو څخه ډارېږی، ځکه چی هغوی تقوا، راستی، او اخلاقی دبدبه لری. صداقت او ښه شهرت لری.

پدې وخت کی، د مستانو له جرګې څخه یو بل مست له لاروی څخه پوښتی چی ته زموږ په پټو جشنونو کی ګډون نه کوی، خو تل ښاد او خندان ئې. ستا د مست لیونتوب راز څه دی؟

لاروی ورته په دې شان جواب ورکړو:

اې زما خوږو دوستانو!

خبر نه یاست تاسو څه یاست؟

تاسو واړه قربانیان یاست،

بې ګناهه قربانیان د اژدها یاست.

دا خو هغه اژدها توره بلا ده،

چی د زړه په کنډوالو کی ستاسو ناسته ده میشته ده.

خبر نه یاست تاسو څه یاست؟

تاسو واړه زندانیان یاست،

زنځیرونه زولنې درنه چاپیر دی.

دا خو هغه تور زندان دی،

چی په خپل لاس مو خپل ځانته دی جوړ کړی آباد کړی.

د دې ښار مستان چی جشن کړی ښادی کړی.

ته به وې کوم ماتم د مرګ ماتم دی.

په دې ښار کی هوښیاران چی بیا ماتم کړی،

ته به وایی اموات مړی دی اختر کړی خوشحالی کړی.

په رشتیا چی د ریا او دوه رنګی دغه انجام دی.

هغه څوک چی غولول کړی،

په آخر کی د خپل ځان په غولېدو شی.

هغه څوک چی ریا کار وی فریب کار وی
په خپل لاس خپل ځانته دام ږدی،

په آخر کی د دې خپل تزویر په دام کی ځان راګیر کړی. (۱۴۳-۱۴۴)

دلته د مجروح متفکر لاروی د ښار اګا طبقې او قشرونو ته وایی چی تاسو ټول د ستر دیکتاتور د تور استبداد «قربانیان» یاست. تاسو ګرده زندانیان یاست. خو په تاسی کی هم «ریا او دوه رنګی» سته. تاسی هڅه کوئ چی ځان او جهان غولوئ. خو دا کوښښ به مو آخر پخپل دام کی  تاسی خپله بند کړی. ځکه د تزویر او ریاکارۍ انجام خراب دی. د ځان په تاوان عمل دی.

لاروی خپلی انقلابی وینا ته ادامه ور کوی:

اې دوستانو!

راته وایاست!

له نشو نه له مستۍ نه مو مراد او مقصد څه دی؟

فقط یو څه:

هیرول د واقعیت دی،‌نه موندل د حقیقت دی.

شرابونه پیمانی ډکی تشېږی،

هدف څه دی؟

فقط یو څه:

چی دردونه د خودۍ د ځانځانۍ لږ څه آرام شی، لږ قلار شی.

او نه دا چی د خودۍ د ځانځانۍ څخه آزاد شئ.

له خپل ځانه بهر لاړ شئ.

دلته لاروی یو لړ جدی سوالونه مطرح کوی. لاروی هغوی ته وایی چی ستاسی دا کوښښ چی غواړی د نشو په واسطه اجتماعی مشکلات او دردونه هېر کړئ، دا یوه باطله هڅه ده. ځکه تاسی اصلی مرض. چی عبارت د خودی او ځانځانی څخه دی، په ځان کی نه وژنئ. له ایګو څخه ځان نه ازادوئ،‌ بلکی صرف غواړئ چی خپله  ایګو تسکین کړئ.

اې زما خوږو دوستانو!

دا ژوندون زما ژوندون خو بل څه نه دی،

یوه تنده سراسر بې انتها ده.

دا هستی زما هستی خو بل څه نه ده،

دا یو شوق یو اشتیاق دی نامحدوده،

که شراب خورم نو پکار دی

چی دا هسک هسک اسمانونه،

شی پیالی پیالی جامونه،

که نشه کړم، که مستی کړم،

نو زما هدف دا نه دی چی ځان هیر کړم جهان هیر کړم،

یا ښادی یو څو شېبې لنډی شېبې کړم.

ډیر وخت کېږی له دی هسی لنډو لنډو،

تېرېدونکو ښادۍ ګانو څخه زه یم راتېر شوی.

دا زما شراب خو هسی شان شراب دی،

چی ړانده ړانده چشمان پرې رڼا کېږی بینا کېږی.

دا زما مستی خو هسی شان مستی ده.

چی کاڼه کاڼه غوږونه پرې خلاصېږی،

نشه ستاسو خو زحمت لویه خواری ده،

چی پرته ورته په مخکی هوښیاری ده،

بد فرجامه، خاتمه ئې سر دردونه.

او زما په بې هوشۍ کی بیخودۍ کی،

د خودۍ د ځانځانۍ رنځونه تللی تر شا پاتی،

په پړاو پړاو ترې دوری یم راغلی. (۱۴۴-۱۴۶)

اګاه لاروی د ښار روشنفکرانو ته وایی چی تاسی نشې پدې منظور کوئ چی واقعیت او حقیقت هېر کړئ. نشه پدې هدف کوئ چی د ځانځانۍ او خودۍ دردونه څه ارام کړئ، نه دا چی له ځانپالنی او خودۍ څخه ځانونه خلاص کړئ. له خپل ځانه را بهر سئ، او خودپرستی په ځان کی ووژنئ. لاروی وایی ما دا کار ډیر پخوا لا کړی دی. ما خپل نفس پاک کړی دی. ما خپله ایګو وژلی ده. او زه لدې بنده ازاد سوی یم. زما مستی د عامو پرګنو پوهول دی، د خلګو خدمت دی.

اې زما ګرانو دوستانو!

تاسو وایاست چی زه څنګه بې میو مست یم؟

خبر نه یاست،

دا چی زه مستی مستی تل دایمی کړم،

د لیلی سترګی خماری زه پرې مست یم.

ورشئ ورشئ د لیلی سترګو ته ځیر شئ!

هلته هلته لیدل کېږی د هستی خمارستان لوی.

خو ډارېږم چی به تاسو هلته هیڅ شی مونده نه کړئ.

ځکه ځکه د لیلی دیدار د پاره خو پکار ده،

د دې لمر ځلانده سترګی په شان سترګه،

نورانی لویه روښانه،

د لیلی عشق دریاب دی.

ستاسو زړونه تش، ځکونه،

خالی تش تش حبابونه،

خبر نه دی له محیطه نه خبر له ژور تله.

د لیلی د عشق د پاره،

زړه په کار دی ناپایانه نا محدودوه،

هسی زړه چی که ورتوی ستر اوقیانوس لوی سمندر شی،

په کی ځای شی، په کی ورک شی څاڅکی څاڅکی.

د مستانو مجلس چوپ و،

هرې خواته یو مطلق سکون سکوت و

همه واړه سر تر پایه غوږ نیولی. (۱۴۶-۱۴۷)

دلته لاروی د ښار منوری طبقې ته وایی چی تاسو اول باید خپل ځان اصلاح کړئ. لومړی خپلی اشتباهات او کمزوریانی اصلاح کړئ. د خپل زړه ښامار مړ کړئ. لاروی دلته پر داخلی عنصر باندی زیات ټینګار کوی. لومړی باید مشران ځانونه اصلاح کړی. د ښار نخبه ګان او مخور باید ځانونه سپېڅلی کړی. څو د ازادۍ د لیلی د لیدو جوګه سی. د ازادۍ له نعمته مستفید سی. دا کار هله کېدای سی چی زړونه پاک سی.

لاروی بیا د دوستانو په محفل کی

دا ناشنا خبری وکړې:

اې دوستانو!

لږ راپاڅئ را ولاړ شئ!

د دې دښت وچ وچ ځنګلونه وچی ونی بې ثمره،

واړه واړه ماتی غوڅی کړئ له بېخه له رېښې نه.

بیا په اور باندی لمبه کړئ،

اغزی غنی د صحرا د بیانان خپل.

هم مستان زنځیر تړلی په تورتمو تاخانو کی

را آزاد کړئ! زولنې کړئ ماتی ماتی،

هم د زړونو کنډوالې کړئ رنګی رنګی.

کوم ښامار چی په کی ناست دی،

دا ښامار ترې را بهر کړئ.

بیا حلال دغه ښامار کړئ!

د ښامار وینی بیا توی کړئ، په دې سیمه په دې خاورو.

ځکه ځکه:

طبیعت ستاسو نه غواړی قربانی اوس،

لویه سخته قربانی هم،

قربانی د تور ښامار مار.

دا دښتونه، وچ ډاګونه، جل وهلی ځنګلونه،

خزان شوی چمنونه،

واړه تندی دی ځپلی، سختی تندی.

بس یوه تنده: د ښامار د وینو تنده

نو به هله د دې دښت زمکه لمده شی،

ناشنا بوټی به له دې نمناکو خاورو کړی سر پورته.

شین کمیس به ئې په تن وی.

شورماشور به شی راپورته په جهان کی،

هنګامی د نوی ژوند به را پیدا شی.

نو به هله د زړګی په نوی کور کی،

نوی نوی څراغونه رڼا وکړی.

نو به هله د هستۍ خمارستان لوی،

په هغو آبی چشمانو کی مونده کړئ.

نو به هله در معلوم شی پټ رمزونه پټ رازونه،

د مستۍ دایم مستۍ،‌د آزادۍ د لیونتوب ټول. (۱۴۷-۱۴۸)

لاروی د خپلی وینا په دې برخه کی یو مطلق انقلابی دی. د جیلخانو، زنځیرونو، او زولنو د ماتولو امر کوی. د دیکتاتور قتل ته خلګ هڅوی. «دا ښامار ترې را بهر کړئ. بیا حلال دغه ښامار کړئ.» لاروی پدې برخه کی د ښار منورینو یو ټوټال بدلون او انقلاب ته رابولی. ځکه د دې ښار مځکه،‌ دښت، او بوټی د دیکتاتور «وینه» غواړی. کله چی تاسو دا کار وکړ، نو هله به تاسی د «دایمی مستۍ، او ازادۍ د لیونتوب» په پټو اسرارو باندی خبر سئ.

دغه شپه عجیبه شپه وه،

د لومړی کرت د پاره،

د ناشنا خبری ټولو اروېدلې د خپل زړونو په غوږونو

د لومړی کرت د پاره،‌ چا خندا تمسخر نه کړو

خلګو نه وې: دا سړی خو لیونی دی.

دغه شپه عجیبه شپه وه.

د لومړی کرت د پاره د دلبر مهرویانو شهلا سترګی،

ځلېدې لکه چینې رڼې رڼې د غرو رغونو،

هم د نجونو خورو زلفو پریشانو،

خورولو تازه عطر د صحرا وحشی ګلونو.

دغه شپه عجیبه شپه وه.

هر هر ګوټ د سرو شرابو سور انګار وو.

د ژوندون عجیبه اور ئې په سینو کی بلولو.

هر هر څاڅکی د سرو میو یو مشعل و.

کنډوالې د زړونو یو دم څراغان شوې.

او مستانو د لومړی کرت د پاره،

په مستی خپله نشه کی،

یوه ناشنا مزه موندله.

دا لذت مرموزه خوند د آزادۍ وو. (۱۴۸-۱۴۹)

دلته دا شپه څو واری «عجیبه» یادېږی. پدې شپه چا لاروی تمسخر نه کړ. چا ورته د مجنون خاطب و نه کړ. پدې شپه د صحرا وحشی ګلونو طراوت او عطر خوراوه. د ژوندون مست سیند په موج راغلی وو. په ماتو زړونو، په مایوسو پرګنو کی، په بندیانو کی یو دم د «آزادۍ» مرموزه  هنګامه ګرمه سوه. یوه تاریخی شپه وه. یو ولسی انقلابی حالت او شرایطو یو صالح او متقی مشر پیدا کړ. او یوې ماتی او بندی منوری طبقې خپل ایډیال قاید وموند. د دې وینا په جریان کی، د مجروح مبارز لاروی د انقلاب بې چون چرا لیډر سو. هغه پدې شپه د منوری طبقې حمایت تر لاسه کړ. که څه هم پدې شپه  نوی انقلابی مشر وینا اوږده وه،‌ خو د خوږمنو زوړنو او مایوسو ولسونو د ټپونو لپاره  مهلم او ټکور وه. د لاروی دا وینا د یوه نوی تاریخی او سیاسی پېر آغاز وو.

لدې وروسته، لاروی د ښار له تل څخه راوځی، او په عامو ښاریانو کی خپل دعوت او رسالت تبلیغوی. یوه ورځ د مازیګر مهال وی، لمر پر لوېدو وی، لاروی ګوری چی د ښاریانو یوه غټه ډله روانه وی. او یو تابوت د څو کسانو پر اوږو پروت وی. د ښار ستر راهب چی ژړ کمیس ئې اغوستی وی، په خورا وقار او تمکین پسې روان وی. کله چی جنازه لاروی ته ورسېږی. لاروی داسی ووې:

اې ښاریانو! راته وایاست!

دغه بار څرنګه دروند بار دی

چی ئې تاسی په اوږو وړئ؟

او دا ولی په خپل سیورو اوږدو سیورو پسی زغلئ؟

خبر نه یاست چی د سیورو سرعت زیات دی چټک زغلی؟

پسی نه شئ رسېدلائ،

دا درانده درانده ګامونه چی رااخلئ،

ګومان نه کړم چی به ورسوئ تاسی کوم منزل ته. (۱۵۰)

دلته لاروی غواړی چی ښاریانو ته ووایی چی دوی تل په مړو پسې روان وی. دوی ژوند خوشی کړی دی. واقعیتونه ئې هېر کړی دی. د ژوند او مرګ په مانا ندی پوه سوی. دوی د مرګونو،‌ جنازو، او هدیرو خلګ دی. خو راهب ئې نطق ژر ور قطع کوی. او داسی ورته وایی:

ستر راهب ورته په قهر وکتلې.

په ترخه ژبه ئې داسی جواب ورکړو:
ستا هستی ده یوه ونه،

بې ثمره وچ اغزنه،

نه احساس د خوشحالۍ کړې نه د غم کړی.

زړه دې تور لکه لوګی دی هسی کلک کله ډبره.

نه د ژوند در سره سودا شته،

نه د مرګ در سره پروا شته.(۱۵۰)

راهب په طنز ورته وایی چی ستا ټوله هستی یوه بې ثمره، وچه، او اغزنه «ونه» ده. مانا ته هیڅ ثروت او ملکیت نه لری. ته په ښار کی کاروان سرایونه، هوټلونه، او جایدادونه نه لری. تا مځکی او کورونه نه دی غضب کړی، تا بانکونه نه دی وهلی. ته یو مسکین او  غریب سړی یې. بل دا چی ته یو بې احساسه کس یې. نه ښادی پېژنې، او نه هم غم. ستا سره نه د ژوند او نه هم د مرګ پروا سته. مانا ته یو لومپن او بېغم باش سړی یې. یو مزاحم او بېکاره شخص یې. ته غواړې چی زموږ عادی ژوند را مختل کړې.

له راهب سره تر دې برخورد راوروسته، لاروی جنازه خوشی کوی. خلګ تابوت هدیرې ته رسوی. هلته خلګ د مړی د ښخېدو مراسم اجرا کوی. راهب څو دعاوی وایی. پر قبر باندی  پخپلی وینا کی د یو بل مرموز جهان په باب داسی وایی:

وې: د دې دنیا خواری څه خواری نه ده،

همه واړه ګذری دی،

رشتینی درد او عذاب دی بل جهان کی چی ثابت دی ابدی دی.

وې: د دې دنیا عزت مال او دولت ته نظر مه کړئ،

ځکه دا شان خاوری کېږی فنا کېږی.

بیا ئې ووې:

بس یوازی،

ښه عمل د لاری مل دی بل جهان کی،

ښه عمل بس قناعت دی اطاعت دی.

دا خالی کالبد فانی دی خاوری کېږی.

مګر روح هیڅکله نه مری، کوی عمر جاویدانه.

دغه روح یوه سپرغۍ ده،

راوتلې د بقا د اور له زړه نه.

بیرته ځی له هغه اور سره یو ځای کېږی.

روح یو څاڅکی د باران دی،

ځی تویېږی په دریاب کی،

په دریاب د سعادت او نیکمرغۍ کی تل تر تله. (۱۵۲-۱۵۳)

راهب په ښار کی د دین نماینده دی. او هغه خلګ ها بلی دنیا ته ور بلی.  هغه وایی دا دنیا فانی ده. په اخرت  کی مو یوازی ښه عمل په درد خوری. او ښه عمل «قناعت» دی. او د امر «اطاعت» دی. بس، د روح خیال ساتئ، او روح دلته مېلمه ده، او مدام غواړی چی بېرته د خپل اصل سره وصل سی.

کله چی راهب د جنازې په مراسمو کی خپل وعظ ختم کړ. د نیمو شپو لاروی یو پلا بیا پاڅېدی،‌ او خلګ ئې داسی مخاطب کړل:

اې ښاریانو!

سیوری مخکی تاسو ټول پسی روان وئ.

دغه سیوری د مرګ سیوری تاسو ټول ور پسی زغلئ.

ما خو تاسو ته ویلی: له دې منډو به هیڅ په لاس در نشی.

خبر نه یاست، ښکار د سیورو آسان نه دی،

سیوری چا نیولی نه دی.

لاروی د هغه قبر له سینې نه،

د نمناکو تورو خاورو تازه خاورو،

یو ښه موټی ډک راواخیست.

دغه موټی ئې د خاورو،

د ماښام په نری باد کی په هوا کی،

د مشرق په لور غوځار کړو.

بیا ئې دا خبری وکړې:

موټی خاوری تاسو ولیدی چی باد یوړې دوری دوری.

د دې خاورو هره ذره به بیا ژوندون کړی،

مګر نه دا موټی خاوری چی باد یوړې.

او نه دغه موټی خاوری به کوم ژوند دوباره وکړی،

چی دا تاسو اوس اوس کښېښود په دې ګور کی.

خلګو پوه شئ!

نه قطره شته چی دریاب کی چیرته توی شی.

ځکه ځکه:

نشته نشته کوم دریاب نه سمندر کوم.

نه سپرغۍ شته چی یو ځای شی د کوم اور د سرې لمبې سره.

ځکه ځکه:

لا تر اوسه اوربل شوی چیرته نه دی.

راته وایاست: هغه موټی خاوری څه شوې؟

ستاسو پام ګرځول شوی دی نیستۍ ته،

دا خو ځکه چی هستی شی در نه هېره.

ستاسو زړونه هدیرې دی،

پکی ښخی د امواتو خاطرې دی.

دا خو ځکه:

چی په زړه کی مو پیدا هیڅکه نشی،

د حیات سره تړون کوم،

شوق،‌آرزو د کوم ژوندون کوم.(۱۵۳-۱۵۴)

دلته لاروی خلګ د مرګ او تخریب له لمانځلو څخه ژوند او ابادۍ ته رابلی. ښاریانو ته وایی چی ستاسی فکر له اصلی ژوند څخه «نیستۍ» ته ګرځول سوی دی. تاسی ته تر ژوند مرګ مهم سوی دی. تاسی ته پکار ده چی د ژوندون او حیات شوق په زړونو کی وپالئ. د جهان د ابادولو خیال او فکر په سر کی وروزئ. دلته لاروی یو ریالیسټ مشر دی. ټول ژوند ژوند دی. د ژوند او اقتصادی رشد خبری کوی. د اګاه لاروی د وینا د دې برخی مطلب دا دی چی دا دنیا آباده کړئ. د دې دینا غم وخورئ. د خپل ځان او بچیانو د مستقبل یوه چاره وکړئ.

اې ښاریانو!

ولی دا پوښتنه نه کوئ له ځانه:

که دا مړی نیکو کار وو، ولی مړ شو؟

نو پخپله به دا هسی ځواب وایاست:

چی له مرګ سره د نیکۍ او بدۍ څه پروا نشته،

ماروا‌ء دی هم له خیره هم له شره،

مرک نیستی ده د ښو بدو.

مرګ عدم د خیر او شر دی.

د مرګی فکرونه څه دی؟

بس مرګونه د فکرونو.‌

د مرګی هیله آرزو خو، مرګ د هیلی د آرزو دی.

که نیکی شته که بدی شته،

بس په دې ژوند او جهان کی موندل کېږی.

او پکار دی،

چی په دې ژوند او جهان کی مکافات شی مجازات شی.

ځکه ځکه بل به نه وی کوم فرصت دا هسی هسی.

هغه څوک چی قناعت کړی اطاعت کړی،

غلامی ته غاړه ژر ږدی،

دغه واړه مجازات کړی.

هغه څوک چی شورماشور کړی بغاوت کړی

دا انسان وړ د ستاینی مکافات دی: (۱۵۴-۱۵۵)

دلته لاروی ښاریانو ته وایی چی تاسو باید اول ژوند او مرګ درست تعریف زده کړئ. د ژوندانه په اسرارو ځان خبر کړئ، او د دې جهان له ژونده خوند واخلئ. د مرګی فکرونه هېر کړئ. خپل اوسنی ژوند ته ملتفت سئ. د ښو او بدو «مکافات او مجازات» باید دلته وسی. لاروی هڅه کوی چی په جامعه کی د خرافاتو سره مبارزه وکړی، او د خلګو اذهان روښانه کړی. هغوی اصلی دوښمن ته متوجه کړی.

 لاروی د خپلی وینا پدې برخه کی یو ځل بیا ښاریان عمومی انقلاب او قیام ته رابلی. ځکه لاروی ورته وایی هغه څوک چی قناعت او اطاعت کړی، هغوی تل غلامی ته ژر غاړه ږدی. لاوری ښاریانو ته وایی چی ظالم او مظلوم دواړه مجازات کړی. مګر هغه څوک چی جوړونکی اعتراضونه،‌ انتقادونه، او «بغاوت» کوی، «دا انسان وړ د ستاینی مکافات دی.»

اې ښاریانو!

خبر نه یاست تاسی مړه یاست.

روح مو مړ دی فنا شوی.

تاسو ټول خو بس یوازی،

اشباحګانی بې ژوندونه خیال او خوب یاست.

تاسو څه یاست؟

بس یوازی یوه هیله بې مفهمومه.

یوه تمه نامعلومه د یو بل موهوم ژوندون یاست.

اې ښاریانو!

که اوس هم،

څه در پاتی د ژوندون شوق او آرزو وی،

نو دا مړی لږ څه هېر کړئ،

په ژوندون پسې روان شئ،

که لا اوس هم

که هوس د آزادۍ ستاسو په زړونو کی باقی وی،

نو خپل ځانته هسی وایاست:

چی تر ټولو زحمتونو عذابونو،

په واقع کی،

لوی زحمت عذاب همدا دی

چی دا اوس پکی اخته یاست.

او تر ټولو درندو پیټو نه دروند پیټی بل یو نشته

واقعی تر ټولو دروند بار خو همدا دی.

چی دا اوس مو په شا پروت دی. (۱۵۶-۱۵۷)

لاوری یو کرت بیا ښاریانو ته پېغور ورکوی، او د هغوی احساسات راپاروی. هغوی پاڅون،‌ ازادی، او انقلاب ته لمسوی. لاوری ښاریانو ته وایی چی تاسی په واقع کی «مړه» یاست. ستاسی هستی او ژوند «بې مفهمومه» دی. ځکه تاسو د «موهوم ژوندون» په تمه یاست. لاروی ورته وایی چی ستاسو د نجات لاره دا ده چی خپل ورځنی ژوند ته متلفت سئ، او د ژوندون په مست سیند پسې روان سئ. پخپلو زړونو کی د «آزادۍ» مشال بل وساتئ. ځکه ستاسو اوسنی ژوند «لوی عذاب» دی، دروند بار او بوج دی. لدې حالته ستاسو د خلاصون یوازنۍ لاره ازادی او انقلاب دی.

مګر ښاریان یو وار بیا په لاروی ملنډی وهی. او سمدستی ترې جلا کېږی. هغه هدېرې کی یوازی پرېږدی. نور ئې خبرو او نطق ته غوږ نه اږدی.

دا سړی چور لیونی رشتیا مجنون دی.

یو په بل پسې روان شول،‌ ستنېدل د ښار په لوری.

لاروی هلته هم هغسی ولاړ وو.

هیڅوک نه وو پاتی شوی چی د ده خبری واوری،

بس یوازی هلته دوری،

یو ډنګر کوڅه ډب سپی وو پروت په خاورو.

لاروی ته ئې کتلی چوپ خاموشه.

لاروی خبری کړلې.

دا خبری د ماښام نرۍ وږمې بیا،

وړلې وړلې د مشرق په لوری دوری،

له کوم ځایه چی رڼا د سپین سبا را پورته کېږی. (۱۵۷-۱۵۸)

دلته مجروح د انسان په تاریخ کی د انقلاب د مشرانو مشکلات بیانوی. د بشر په تاریخ انقلابی مشران تل د خپل رسالت په اولو کلونو کی یوازی وی. خلګ باندی خاندی، او ملنډی باندی وهی. یاران ئې کم وی. مخالفان ئې زیات وی. مګر په آخر کی نه یوازی پرګنې د پاکو او متقی مشرانو سره یو موټی کېږی،‌ بلکی طبیعت هم د هغوی ملګری کېږی.  خبری او پیغام ئې د سحر نسیم پر خپلو پستو اوږو باندی د مشرق په لوری وړی، او هغه ځای ته ئې رسوی چی روڼا او سپین سبا ترې راخېږی. امید او نور ترې راپورته کېږی.

د لاروی شهرت په ښار خورېږی:

د وخت په تېرېدو سره، اکثره ښاریان  لاروی پېژنی. په نر او ښځو کی ئې د شهرت اوازه هر خوا خوره کېږی. د ښار ځینی خلګ وایی چی لاروی په یو «لیونتوب» لګیا دی. ځینی یې د توقیف او نظر بندۍ حمایت تجویز کوی.

په دې هسی شان بې قیده ګرځېده ئې ښه کار نه دی.

څه تجویز ورته پکار دی.

ځینی نور بیا معتقد وو،

چی دا شخص عادی شخص نه دی

روحانی دی قلندر دی.

لوی خاوند د کراماتو مقاماتو،

په کلام کی ئې پټ پروت غیبی پیغام دی. (۱۵۸)

د زمان په تېروېدو سره، د لاروی د سیاسی فعالیتونو په هکله په ښاریانو کی مختلف نظرونه پیدا کېږی. خو د لومړی کلونو کړاونه او یوازیتوب نور ختمېږی. د لاروی حضور په ښار کی  منل کېږی. آن دا چی ځینی ښاریان د یو روحانی او قلندر په سترګه ورته ګوری. ځینی ئې په کرامات او بزرګی منی. او ځینی ئې په کلام او وینا کی غیبی پیغام او د ازادۍ الهام اوری.

د مجروح لاروی یو کرت زیات ښاریان «د باراز په ورځ» د ښار په یو ستر میدان کی یو ځای غونډ وینی. د خلګو ګڼه ګوڼه زیاته وی،‌ او لاوری له دې موقع څخه استفاده کوی، او کوښښ کوی چی ښاریانو ته د خپل ښار تېر او لرغونی تاریخ داسی ور په یاد کړی:

اې ښاریانو!

په یو وخت کی دلته ښکلی ښایسته ښار وو،

چمنونه شنه ځنګلونه ترې چاپېر وو.

مست سیندونه ډک رودونه،

په دې سیمه کی هره خوا روان وو.

لویی لاری هر خوا تللی رسېدلی.

ماشومان به لوبېدلی د سیند په غاړه

ښه ځوانان وو ګرځېدل به،

ښکلی پېغلی سینګار کړی نڅېدلې.

هم د مینی راز او نیاز وو،

ښکلول وو زغلول وو

محبت وو صفایی وه. (۱۵۹)

پدې ورځ، د لاروی د وینا متن او هدف تاریخی وی. خلګو ته تېر ښه او طلایی وختونه وریادوی. کله چی ښار ښایسته وو. چمنونه او ځنګلونه زرغونه ول. د ژوندون د مست سیند په غاړه ابادی وه. لویی لاری خلاصی وې، تجارت روان وو. پدې وینا کی‌ کلیدی کلمات هله «محبت وو صفایی وه.»

اې ښاریانو! راته وایاست!

ګڼ ځنګلونه شنه باغونه،

واړه چا په اور لمبه خاوری ایرې کړل؟

دلته ښار وو اوسېدل پکی ښاریان آزاد سرمسته،

نه بی بی وه،‌ نه بادار نه فرماندار وو،

نه نوکر وو نه مریان نه وینځی مینځی.

دغه ښار یو هسی ښار وو،

نه خندق ترې نه چاپېر نه کوم دیوار وو نه حصار وو

اې ښاریانو راته وایاست!

هغه څه شو؟ چا ویران کړو، چا تباه کړو؟

څه بلا شوه پرې نازله؟ (۱۵۹-۱۶۰)

لاروی د ښار اوسنی بد حالت او پخوانۍ ښه وضع سره مقایسه کوی. پخوا ازادی وه، نوکر او بادار نه وو. دا ښار ښکلی ښار وو، نه خندق وو او نه هم کلا وه. او له خلګو څخه پوښتی چی دا چا وران کړل؟ لاروی غواړی چی د خلګو وجدان راویښ کړی.

د ښار خلګو دا خبری اورېدلی

په قاه قاه به ئې خندلی او ویلی—دا سړی رشتیا مجنون دی.

ځکه ځکه:

چی پخپله دوی ته یاد وو، د دې سیمی حال احوال زوړ.

هم پلرونو له نیکونو له اجدادو روایت کړو،

چی همیش له ښاره تل پروت دا خندق دا شان دیوال وو.

بهر هلته تل تر تله دا ډاګونه وچ دښتونه سپېره غرونه.

او دننه د ښار په مینځ کی،

همیشه دا شان ماڼۍ ولاړه هسکه،

پکی ناست تل زمامدار لوی قهرمان وو.

هم پلرونو هم نیکونه ئې تېر شوی واکداران زمامداران د خپل زمان وو. (۱۶۰)

د ښاریانو تاریخ هېر سوی دی، تاریخ مسخ سوی دی. د هغوی مغزونه پرېولل سوی دی. ستر ټولواک نه یوازی دا چی نوی تاریخ جوړ کړی دی، او له خپله ځانه ئې نوی واقعیتونه ساز کړی دی،‌ بلکی د ځان او خاندان لپاره ئې جعلی شجره هم جوړه کړې ده.

لاروی هڅه کوی چی د خپلی وینا په ترڅ کی ښاریانو ته د ښار واقعی سیاسی تاریخ بیان کړی. دوې متخلفی دورې سره مقایسه کړی. د خلګو شعور او احساس راژوندی کړی.

اې ښاریانو! راته وایاست!

د دې سیمی لویی لاری چا ویجاړی کړی نابوده؟

د دې لارو سمو لارو لوی لوی پلونه

چا ویران کړل چا خراب کړل؟

تاسو نه ګورئ چی تاسو،

ځان پخپله په خپل لاس قلا بند کړی؟

په خپل لاس مو تور زندان ځانته جوړ کړی.

که پوهېږئ،

دغه کار ستاسو بې ځایه بېهوده دی.

ځکه هیڅ کوم غلیم نشته،

چی حمله په تاسو وکړی له کوم بل غلیم هیواده.

او نه بل کوم لوی خطر شته،

کوم خطر چی ور سره واړه مخ یاست،

هغه دلته په دې ښار کی دی دننه

کوم غلیم چی په رشتیا د ښار دښمن دی،

هغه هسی سړی خور دی،

چی خوراک ئې ستاسو زړه دی، ستاسو وینی دماغونه

دا غلیم بل ځای کی نه دی،

د دې ښار په مینځ کی ناست دی،

اوس نو وایاست!

دا پاخه لوړ دیوالونه حصارونه،

دا خندق ژور خندق د څه د پاره؟

اې ښاریانو دا زما خبری واورئ!

زه یوه ورځی د یو ښکلی ښایسته ښار نه بهر لاړم

چی اوس راغلم بیا راستون شوم،

هغه ښار می مونده نه کړو.

د هغه په ځای څه وینم؟

کنډوالې ویران ویجاړی،

او په دغو کنډوالو کی یو ښامار پروت

دا خبری چی ښاریانو واورېدلې،

دا کرت چا نه خندله.

خو بیا هم دوی یو له بله سره ویلی:

دا سړی رشتیا مجنون دی لیونی دی. (۱۶۰-۱۶۲)

دلته لاروی غواړی چی ښاریانو ته تاریخی او سیاسی درسونه ورکړی. تېری خاطرې ور په یاد کړی. لاروی وایی یو وخت په ښار کی پاخه سړکان، پلونه، او ابادی وه. نظم او اداره وه. ښاری خدمات ول. دا ټول چا خراب کړل؟ د وینا پدې برخه کی، د لاروی هدف دا دی چی له ښاریانو څخه داسی سوالونه وکړی چی هغوی خپل اساسی فکری انحراف او غفلت ته متوجه کړی.

لاروی ښاریانو ته وایی په تاریخ کی د ولسونو د انحراف اصلی سبب داخلی وی. اصلی ملامتیا د بومی خلګو وی. لاروی ښاریانو ته وایی چی د خندقونو، حصارونو، او جنګی کلاوو په جوړولو کی ئې سخته خطا کړې ده. ځکه هغه ور ته وایی چی ستاسو غلیم دننه او دورنی دی. ستاسو مشکل خپل مشکل دی. د نفس او شعور پرابلم دی. په اخر کی، لاروی ښاریانو ته وایی چی دا ښار زما په یاد دی، دا یو ښکلی ښار وو،‌ خو اوس کله چی بېرته راستون سوم، یوازی کنډوالې او خرابی وینم.

 له نیکه مرغه، دا پلا ښاریانو د لاروی پر خبرو نه خندل. پدې برخه کی لاروی څه پرمختګ کړی وو. یوه بله ورځ، لاروی یو ځل بیا د ښاریانو پر یو ستر جماعت ور برابرېږی. او د نیمو شپو لاروی هغوی داسی مخاطبه وی:

اې ښاریانو!

خبر نه یاست!

چی یو وخت خو د دې سیمی زمامداره،

الهه د نو بهار وه؟

ټول عالم ئې پرستش کړو،

نیکمرغی وه،‌خوشحالی وه،

او اوس وینم چی هغه د مینی خدایه،

تاسو ټولو هېره کړې ترکه کړې،

په دردونو په رنځونو مو ځانونه اخته کړی،

په اوهامو کی ډوب شوی

په غمو مصیبتونو ګرفتار یاست.

اې ښاریانو!

آیا تاسو احساس نه کړئ؟

خبر نه یاست له هغه زهر قاتله

چی دا ستاسو په رګو په شریانو کی جاری شوی؟

او په زړونو کی در تویېږی څاڅکی څاڅکی؟

ایا تاسو په دې خپلو دواړو سترګو ګناه کارو.

لیدلای نه شئ

چی رنځونه درې ساری رنځونه

درې افته تل په تاسو مسلط دی،

قتلوی هلاکوی ستاسو واړه ستاسو زاړه ستاسو ځوانان ټول.

تاسو واړه د خپل سر په سترګو وینئ

چی د ښار ښایسته ښځی،

ښکلی ښکلی ماشومان او با تدبیره بوډایان خو

په نری رنځ د خپګان او غم اخته دی.

رنځوران دی، د عدم په لور روان دی.

او ځوانان قوی ځوانان مو

د غضب او قهر سخته تبه نیسی

یو بل وژنی تویوی د یو بل وینی.

واهمه او ډار خو هغه بد مرض دی

چی په ټولو باندی یو شان ګډ جاری دی،

ړنګوی مو د زړه خونی،

هر شپه مو ځنکدن دی،

هره ورځ د مرګ په تمه. (۱۶۲-۱۶۳)

پدې وینا کی، اګاه لاروی خلګو ته وایی چی دلته یو وخت د ازادۍ او عشق الهه زمامداره وه. هله نیکمرغی وه، خوشحالی وه. هله یوه دیموکراتیکه او متقی الهه حاکمه وه. مګر اوس تاسو هغه هېره کړې ده. او همدا سبب دی چی په مصیبت ګرفتاره یاست. لاروی خلګو ته وایی چی مشکل په تاسی کی دی. ستاسو په نفسونو کی دی. ستونزه ستاسو په زړونو، رګونو، او شریانونو کی ده.

لاروی ورته وایی چی له یوې خوا مو د ښار ښځی،‌ ماشومان، او زاړه د غم او خپګان  په رنځ رنځور سوی دی، او له بلی خوا مو ځوانان افراطی سوی دی، قهریدلی دی، او «یو بل وژنی،‌ تویوی د یو بل وینی.» ستاسی ټولو په زوړنه کی د ډار او خوف ښامار ناست دی. تاسی هره ورځ د مرګ په تمه ناست یاست، او تاسو هره ورځ مرئ. لاروی تر یو حده زموږ نننی حالت بیانوی (۲۰۱۷)!

اې ښاریانو!

ډیری سترګی نابینا دی،

ډیر غوږونه ټپ کاڼه دی،

په دې ښار کی.

نه رڼا رشتیا رشتیا دلته څوک وینی،

نه آواز د حقیقت دلته څوک اوری.

روغ غوږونه بینا سترګی که پیدا کړئ،

نو به هله سرودونه د مستۍ د هستۍ واورئ،

نو به هله رڼاګانی رنګارنګه د ژوندون خو،

په نظر کی در ښکاره شئ.

اې ښاریانو! تاسو خبر شئ!

تاسو واړه مبتلا یاست په دردونو په رنځونو

د دې هر څه علاج یو دی درمان یو دی:

د لیلی د پښو خاورو ته سر کښېږدئ!

سجده وکړئ!

د لیلی پرستش وکړئ! (۱۶۳-۱۶۵)

د وینا پدې برخه کی، لاروی ښاریانو ته وایی چی تاسو یوه بیده او غافل ولس یاست. تاسی بې سده یاست. تاسی نه غواړئ چی د حقیقت ږغ واورئ. ستاسی سترګی ړندې او ستاسی غوږونه کاڼه دی. مګر بیا هم تاسی د نجات لاره لرئ، او هغه دا چی د آزادۍ الهی ته تسلیم سئ. ازادۍ خپله لیلی وګرځوئ. او د ازادۍ پرستش وکړئ. همدا د خلاصون لاره ده. ازادی او حریت د انسانی ژوندانه عالی هدف دی.

تر دې ویناوو راوروسته، د مجروح انقلابی لاروی د ښار لوی دیکتاتور پر ضد د نهایی ټکر لپاره خلګ چمتو کوی. د ښار د مستبد حاکم سره  جنګ اعلاموی. خلګو ته د انقلاب فرمان صادروی. خلګ د استبداد د ماڼۍ ړنګولو ته رابولی. پدې دوره کی، د نیمو شپو لاروئ چه ګوارا دی. یوه ټوټه انقلاب دی.

یوه ورځ د ښار په زړه کی په ستر میدان کی زیات ښاریان راغونډ سوی وی. او لاروی ناڅاپه پر برابر سی. پدې وخت کی لاروی فول ټایم انقلابی دی، او هغه ښاریان داسی مخاطبه وی:

اې ښاریانو! ښه خبر شئ!

ستاسو ستر واکدار بادار خو،

تور ښامار دی،

تاسو واړه بندګان یاست،‌غلامان یاست،

د ښامار مار.

دا واکدار ستر زمامدار مو همیش تږی دی د وینو،

هسی تږی،

لکه وینو ته چی تږی وی د غرو رغو لیوان ټول

زړه ئې کلک لکه تور کاڼی د بیابان،

لکه سندان دی.

که هم وخوری غرونه غرونه ژوندی سری،

لوږه ئې لا پسی زیادت کا لا شدت کا.

په لیوانو کی‌ لیوه له وږو وږی.

په دریاب کی پروت نهنګ له تږی تږی.

اې ښاریانو!

ورشئ ورشئ!

خپل بادار ته له نژدې نه لږ څه ځیر شئ!

هغه سترګی چی د ده دی،‌ دوه د وینو کټوری دی،

هغه سترګی د ښامار دی.

د بادار هغه منګولی چی قوی دی پولادینی،

ستاسو زړونو کی ټومبلی کلکی ښخی،

دا منګولی د بلا دی،‌د ښامار توری بلا دی. (۱۶۶-۱۶۷)

د وینا پدې برخه کی، د مجروح انقلابی لاروی پر دیکتاتور باندی نېغ په نېغه حمله کوی. ستر ټولواک له لیوه او حیوان سره تشبه کوی. تور ښامار ئې بولی. د ښار امیر غضب لکه وحشی حیوان تل د وینو تږی وی. لوږه ئې نه مړېدونکې وی.‌ د دیکتاتور تیری او حرص حد او اندازه نه لری.

لاروی خلګ دېته لمسوی چی د دیکتاتور تاریخ او شخصیت باندی یو ځل له سره تجدید نظر وکړی. د ښار د مستبد ټولواک سیرت او اعمال له سره ارزیابی کړی. لاروی ښاریانو ته وایی چی د ښار تور ښامار ستاسی په زړونو کی خپلی منګولی ښخی کړی دی، او د هغه دا منګولی باید قطع سی.

لاروی د خپل نطق په وروستۍ برخه کی، په جامعه او فرد کی پر درونی او داخلی عنصر باندی ټینګار کوی. دلته لاروی غواړی چی خلګ دېته اړ باسی چی پخپل ګریوان کی سر کښته کړی او خپل ځان ته وګوری. خپل زوړونه پاک کړی. خپل له زړه څخه ډار، حرص، بد خواهی، او ځانځانی ښامار راوباسی. لاروی  غواړی چی خلګو ته دا درس ور کړی چی په ژوندانه کی تل خپل مسولیت ومنی،‌ او د خپلو مشکلاتو مسولیت او پړه پر نورو وا نه چوی. د خپل ځان په انتقاد کی صادق او ریالیسټ واوسی. ځان پخپله اغفال نه کړی.

اې ښاریانو!

ښه خبر شئ!

دا بلا توره بلا چی دننه ناسته په دې ښار ده.

له کوم بل پردی هیواده خو راغلې دلته نه ده.

دا بلا ده په دې کور کی روزل شوې.

له دې سیمی پاڅېدلې،

پخپل لاس مو له خپل ځانه راویستلې،

په خپل ځان مسلط کړې،

دا بلا ستاسو بلا خپله بلا ده.‌

ځکه ځکه تاسو هر یو،

ښاماران ساتئ روزئ پټ

په سینو په خپلو زړو کی.

چی ښامار نور هم لوی شی زورور شی.

خلاصېدای له دې ښاماره نشئ

دا ښامار وژلای نه شئ
تر څو تاسو را پا نه څئ.

دا ښامار پخپلو زړونو کی مړ نه کړئ نابود نه کړئ

که د نفس بده بلا کړی څوک نابوده

نو به هله د بلا توری بلا څوک خوراک نه شی

که د خپل زړګی ښامار مو قربانی کړو،

نو به هلته تاسو نه شئ قربانی د لوی ښامار مار. (۱۶۷-۱۶۸)

لاروی د یو اګاه مبارز په حیث د یوې ټولنی په پرابلمونو کی د هغې جامعې د  داخلی قواوو د میکانیزم، تضادونو، او جوړښت رول تر بل هر شی بارز ګڼی. د یو مسول مشر په توګه خلګ خپل ځانته متوجه کوی. پرګنې د اجتماعی مسولیت منلو ته رابولی. لاروی بار بار خلګو ته وایی چی ستاسی نفس او زړونه خراب سوی دی، او له همدې سببه توره بلا در باندی مسلطه سوې ده. په اخر کی، دا اخطار هم ور کوی چی د جامعې د خلاصون یوازنۍ لاره دا ده چی خلګ اول په خپلو زړونو کی ښامار وژنی، څو د لوی ښامار قربانی نه سی.

اې ښاریانو!

لاندی هلته د هغې هسکی ماڼۍ په ژور تل کی،

لوی زندان دی،

زندانیان پکی پراته زنځیر تړلی.

پاڅئ پاڅئ!

زندانیان واړه آزاد کړئ!

زنځیرونه زولنی کړئ ماتی ماتی،

د زړګی د ماڼۍ هغه معماران چی شړل شوی،

تللی پټ دی چرته سمڅو مغارو کی

دا ماهره معماران بیا راستانه کړئ!

د زړه خونه دوباره کړئ پرې آباده.

تر څو تاسو د ښامار خوراک نشئ. (۱۶۹)

لاوری ښاریان انقلاب ته پاروی. ورته وایی چی پاڅئ جیلونه مات کړئ، زندانیان ازاد کړئ. ځکه پدې زندانیانو کی د ښار نخبه ګان، منورین، هنرمندان،‌ او معماران شامل دی. لاوری ورته وایی چی دا معماران بېرته راستانه کړئ، خپل ښار او د خپل د زړه خونه پرې آباده کړئ. لاروی د ټولنی په ابادولو او باثباته کولو کی د تحصیل کرده او منورینو نقش ته زیات اهمیت ورکوی.

د دې وینا پر وخت د ښار ستر راهب هم هلته په یوه ګوښه کی چپ ولاړ وی، او د لاروی ټولی خبری واوری. راهب د ځان سره په سوچ کی سی،‌ او داسی وایی:

دا سړی خو رشتیا مجنون دی لیونی دی.

ځکه ځکه

دغه سر د ټول اسرارو،

دغه رمز د ټول رمزونو،

دغه اسم محضه،

هسی هسی بې پردې بیانول آسان کار نه دی.

زه حیران یم،

چی دا رمز د ټول رمزونو ده په څه شان پیدا کړی؟

دا سړی ګرچی مجنون دی،

خو ښکارېږی له دې هسی بیانونو،

چی د حال مقام خاوند دی.

راهب پوه شو،

چی دا هسی شان بیان دغه خبری چی مجنون کړی،

دا خبری د دې ښار د عالم نه دی،

دا د بل جهان آواز دی.

یوه دنیا په ړنګېدو ده.

یو دفتر د زمانې په ختمېدو دی.

دا خبری همه واړه رسېدلې فرماندار ته.

دی ښه پوه وو چی مراد د مجنون څه دی؟

نو ترخه خندا به ئې کړله زهرناکه

بیا ئې ووې:

دا سړی خو لیونی دی.

هم بې زوره بې قدرته.

د ښار نظم ته خطر پېښوی نه شی.

مګر ورو ورو،

ځینی ځینی د ښار خلګ چی به کله شوه فارغه،

د شاقه سختو کارو نه،

نو د شپې به په تورتم کی غونډېدل دوی،

د مجنون ځینی خبری به ئې پټی یادولې،

ګونګوسی به ئې کول پټ

زندانیانو په تورتمو زندانو کی،

دا خبری اورېدلې،

په خپل زړه کی ئې ساتلې،

منتظر آماده ناست وو کوم فرصت ته. (۱۶۸-۱۷۰)

د لاروی دې فصیح او تارخی وینا نه یوازی د ښار د لوی راهب نظر ور بدل کړ، بلکی د نورو ښاریانو په ذهن کی هم د لاروی په برخه کی مثبت نظر مخ په زیاتېدو سو. دلته حتی د ښار ستر راهب لا وایی چی دا اسرار او رمزونه داسی ازادنه په عام محضر کی ویل اسان کار نه دی، او د راهب په ګومان لاروی د «حال او مقام خاوند» دی. او یقینا دا د بل جهان آواز دی.

راهب پوهېږی چی د تاریخ یوه دوره مخ پر ختمېدو ده، او یو نوی پړاو پیلېږی. د زمانې یو دفتر تړل کېږی، او یو نوی فصل شروع کېږی. استبداد سقوط کوی. لدې وینا راوروسته، لاروی په ښاریانو کی په یو محبوب او ولسی مشر باندی بدلېږی. او حتی زندانیان هم یو فرصت ته انتظار ناست دی،‌ هغوی هم پوهېږی چی اوس یا وروسته به استبدادی نظام له مینځه ځی،‌ او ډیر ژر به هغوی بیا ازاد سی.

په ارګ کی د دیکتاتور، لاروی، او د آزادۍ د الهې نهایی ملاقات:

د دیکتاتور، د آزادۍ د رب النوعی، او لاروی نهایی ټکر هله پېښ سی چی امیر غضب بالاخره دېته اړ سی چی لاروی او د آزاۍ الهه خپل دربار ته ور وغواړی. پدې ناسته کی،‌ دیکتاتور پوهېږی چی نور ئې وخت ختم سوی دی. دوران ئې پای ته رسېدلی دی. او یو سیاسی انقلاب او بدلون راتلونکی دی.
ستر ټولواک له هغوی څخه پدې غرض پوښتنی کوی، څو د هغوی اصلی  هدف، مقصد، او مرام ځانته معلوم کړی. لنډه دا چی ډیبریف ئې کړی.

فرماندار لومړی مخ واړاو لاروی ته،

په زېږه ترخه آواز ئې ورته ووې:

اې پردیسه مسافره!

چی د بل پردی هیواد ته ئې راغلی.

په دې ښار کی اوسېدلې،

موږ پناه تا ته در کړې!

زه خو اورم چی ته خلک رابلې تل،

چی د خپل پلرونو نیکونو معبد پرېږدی،

پخوانی دود رواجونه  کړی همه تر پښو لاندی،

د زړو خپلو پخوانیو عقایدونه لاس واخلی،

او د دې ګدایی ګری ناشنا پیغلی پرستش ته غاړه کښېږدی.

دا رشتیا ده؟ (۱۷۲)

دلته دیکتاتور لاوری،‌ لکه سقراط، د نویو عقایدو او خدای په معرفی کولو باندی تورنوی. ورته وایی چی ته خلګ له خپل تاریخ او فرهنګه لیری کوې، ته زموږ پخوانی فرهنګی رواجونه تر پښو لاندی کوې. لاروی ستر ټولواک ته داسی جواب ورکړی.

اې د کل جهان باداره فرمانداره!

ستا معبد خو نوی نوی نو بنا دی.

نه ئې کلک نه ئې پاخه دی دیوالونه،

نه ژور مستحکمه تهدابونه.

د دې سیمی رښتینۍ اصلی واکداره،

رب النوعه د بهار وه، الهه د عشق او مینی.

په دې ځای کی میشته خلګو،

د هغې ښکلی دلداری پرستش کړو.

چمنونه شنه دښتونه ئې معبد وو.

د زړه مینه د هغې د عبادت ځای.

زه چی تلمه لدې ځایه،

هغه ښکلې نیمه خدایه په بستر د شنیلو لا ګرځېدله.

غرڅنو ئې شنه لمنه بویوله ښکلوله.

اوس چی بېرته راستون شوی،

هری خوا ته ریګستان دی،‌ وچی وچی صحراګانی.

بیابانونه د اغزو ډک ترې را تېر شوم.

نه چمن وو نه باغونه نه ځنګلونه.

چی راورسېدلم دلته،

نو لیدل می:

چی د زړه خونه ویرانه ړنګه ړنګه کنډواله ده.

هم دننه پکی ناست یو تور ښامار  دی.

خلګ وینم چی روان دی په بې لارو شړو لارو،

پرستش د اژدها کړی.

اې د کل جهان واکداره!

زه اوس دا لوی حقیقت بیانومه هر هر چا ته. (۱۷۲-۱۷۳)

لاروی دیکتاتور ته وایی چی تا تاریخ تحریف کړی دی. ستا لاره او دین نوی او بې بنیاده دی. د دې ملک اصلی واکداره د «عشق او مینی» الهه وه. دلته خوشحالی وه، آزادی وه. مګر له هغه وخت راهیسی چی تا قدرت غضب کړی دی، او ستا نامشروع حکومت روان دی، دلته هر څه په ریګستان بدل سوی دی. هر څه وچ او تباه دی. لاروی وایی چی کله زه بېرته خپل وطن ته راستون سوم، ما ولیدل چی د زړونو خونه ورانه او ړنګه سوې ده. خلګ ګمراه سوی دی. د اژدها پرستش کوی. د یو نامشروع دیکتاتور حاکمیت ئې منلی دی. خو اوس چی زه راغلی یم زه هر چا ته حقیقت وایم، زه افشاګری کوم. زه ستا تخت او بخت در خرابوم.

د غضب اور ئې لمبه شو په څېره کی.

یوه شېبه نیمه په چرت شو.

بیا ئې وکړه یو خندا د زهرو ډکه.

ځان سره ووې:

پروا مه کړه!

دا سړی خو لیونی دی بې قدرته ناتوانه.

بیا ئې مخ کړو لاروی ته د دوهم کرت د پاره.

په پسته ظاهری ژبه ئې تپوس کړو:

اې پردېسه مسافره!

راته وایه!

د دې ښار ښکلو نجونو کی تا څنګه غوره کړی،

دا خیرنه دا سوالګره بې کماله بې جماله؟

او زما وفادار خلګ زحمت کښه رعایا بیا،

رابلې ته چی سرونه په سجده ورته نسکور کړی؟

 د استبداد د سقوط یوه علامه دا ده چی ستر ټولواک غفلت کوی، او لاروی یو ناتوانه او بې قدرته کس انګېری.‌ دغه راز غواړی چی د آزادۍ د رب النوعی تحقیر کړی، او سوالګره،‌بې کماله، او بې جماله ئې یادوی. بلخوا، ستر ټولواک غواړی چی لاروی ته ښایسته ښځو د وړاندی کولو غیر مستقیمه بلنه هم ورکړی. غواړی چی لاروی فاسد او کورپټ کړی.  د لاروی څخه سوال کوی چی ته ولی زما رعایا (مملکت خدا داد) زما پر خلاف راپاروې، او د ازادې د الهې حاکمیت ته ئې رابولې؟

لاروی ورته جواب کړو:

اې د کل جهان باداره فرمانداره!

خبر نه ئې؟

د ښامار زور قدرت خو فقط پروت دی،

په هغه بېره او ډار او واهمه کی،

چی دا خلګ پرې اخته دی.

که دا بېره شی زایله،

دغه ډار او واهمه له مینځه لاړ شی،

نو ښامار یو دم سقوط کړی نابود کېږی.

ښه پوهېږې:

د ښامار د قدرت رمز او د ښامار د مرګ طلسم فقط دا دی.

او همدا شان

د بهار د رب النوعی زور قدرت خو،

فقط پروت دی، د ژوندو زړونو په شور کی.

سر مستۍ چی شی محدوده،

آزادی چی شی تبعیده.

ښاپېرۍ د عشق سقوط کړی،

څانګ ورزی ئې ماتېږی.

دا لیلی دا شین کمیس ناشنا پیغله،

چی هیڅوک ترې خبر نه دی د هیچا پرې نظر نشته،

دا یو وخت کی الهه د نو بهار وه.

دا خو هغه زمانه وه،

چی مستان آزادګان ټول

د دې سیمی واکداران وو.

بیا چی کله واهمې او بېری ډار زوړنه تسخیر کړل،

بینایی له سترګو لاړه.

خلګ واړه شول محرومه،

له  دې هسی همیش ځوانی هم لرغونی رب النوعی له دیداره.

خلګو واړول مخونه له هغې نه.

د ښامار په پرستش ئې کړل لاس پوری.

نو هغه بیا بهر ووته له ښاره.

هلته کښېناسته په خاورو،

د هغې لاری په خوا کی،

د خپل ورک مسافر لاره ئې څارله.

دا خو هغه مسافر وو، زوړ اشنا د زمانو اوږدو قرنونو،

چی ترې ورک و،

ورک د ورک سمندر غاړو پوری تللی،

اوس راغلی راستون شوی.(۱۷۴-۱۷۶)

دلته لاوری بېرته خپل پخوانی استدلال بیا تکراروی، او فرماندار ته وایی چی ستا حکومت پر ډار، ترور، او اختناق باندی ولاړ دی. ستا د استبدادی نظام اساسا د خلګو پر ډارولو باندی بنا دی، خو هر کله چی دا بېره او وهم د خلګو له زوړنو څخه ووځی، بیا نو ستا تخت او بخت ورانېږی. ستا ظلم او استبداد ختمېږی.

لاروی د ښار دیکتاتور ته وایی چی د ازادۍ د رب النوعی زور او کشش د خلګو په زوړونو کی پروت دی. د دې د حاکمیت په دوران کی، آزادګان او مستان د سیمی واقعی واکداران ول. هله عشق وو،‌ دوستی وه، او برابری او مساوات وو.

مګر کله چی خلګو د ازادۍ حمایت خوشی کړ، او ستا استبداد حاکم سو. دا هم له ښاره ووتله، او د لاری پر سر ناسته وه، او د یو انقلابی ناجی په تمه ئې انتظار کاوه. او اوس، زه، د انقلاب استازی، بیا راستون سوم.

خو افسوس چی،

دلته سترګی ډیری سترګی نابینا دی،

رڼاګانی د رشتیا د حقیقت لیدلای نه شی.

ډیر غوږونه ټپ کاڼه دی،

ترانې د ژوندانه اوریدی نه شی.

که نه یو نظر پکار دی د لیلی په څیری بشر ته،

د ژوندون د سپین سبا رڼا ځلېږی،

خو افسوس چی بینایی په چا کی نشته،

خبر نه دی لیلی څوک ده.

بیره ډار او واهمې خو،

د دې خلګو په غوږونو زړونو سترګو ناشنا مهر لګولی.

اورېدی نه شی آواز د حقیقت نور،

او د دې سیمی ټول خلګ

چی تل وینی ستا څېره کی،

سرې لمبې د غضب قهر،

لیدلای نه شی رڼاګانی د رشتیا د حقیقت هیڅ،

اې واکداره! زمامداره!

ستا سقوط ستا انحطاط خو زه ښه وینم،

ستا په بېره ستا په ډار کی. (۱۷۶-۱۷۷)

لاروی د خلګو د سیاسی وضعیت جاج اخلی، او وایی چی ښاریان ړانده او کاڼه دی. د زوړنو چینه ئې وچه سوې ده. پر زړونو ئې مهرونه لګېدلی دی. ستا حاکم اختناق هغوی دونه ډارولی دی چی حقیقت لیدلای نه سی. د حق پلوی کولای نه سی. مګر اوس زه ستا سقوط او انحطاط په سترګو ګورم، ځکه ته د خلګو له زوره ډارېږې. انقلاب را روان دی. دا انقلابی جریان به نور هم قوت واخلی، او ستا سلطنت به ړنګ کړی.

ښه خبر شه!

هغه شور ما شور چی اورې ته په شپو شپو،

دا به نور لا پسی زیات سی.

سر مستان آزاد ګان ټول شورشیان به،

زولنې کړی خپلی ماتی،

له بندونو زندانونو نه به را ووځی.

قلاګانی حصارونه به په اور لمبه لمبه کړی.

رڼاګانی به پیدا شی.

ړندې سترګی به بینا شی. (۱۷۷)

دلته لاروی امیر غضب ته اخطار ور کوی چی ستا دور ختم دی. ستا د حاکمیت اخر شېبې رارسېدلی دی. ځکه ډیر ژر به جیلخانې ماتی سی. سیاسی قیدیان به ازاد سی. ستا حصارونه او کلاګانی به ماتی کړی. د خلګو سترګی به بینا سی، او عمومی انقلاب او قیام به وکړی. د لاروی خبرو ته د دیکتاتور حوصله ختمېږی، او د آزادۍ له رب النوعی سره سوال جواب شروع کوی، او غواړی چی د هغې له حال او احواله ځان خبر کړی.

ستر واکدار چی دا خبری واورېدلې،

ډیر په قهر په غضب شو.

هم د زړه په ژور تل کی،
له مجنونه بېره ډار ورته پیدا شو.

مخ ئې واړاوه په قهر په غضب بیا،

ناشنا پیغلی ته ئې غږ کړو، ورته ووې:

اوس ته وایه چی ته څوک ئې؟

شالیلی څیری ګریوانه،

کبرجنه بې پروا هلته ولاړه،

په مکیز مکیز مسکی شوه.

کوم یو دوری دوری ځای ته ئې کتله.

خوږ آواز ئې،

د مانۍ په دهلیزونو تالارونو،

د مانۍ لاندی دننه تاخانو کی،

انګازې ناشنا کولې.

داسی ووې:

زه خو زه یم! زه لیلی یم!

زه د مینی رب النوعه، الهه د نو بهار یم.

زما ملک خو هغه ځای دی،

چی سر مسته شورشیان ئې واکداران دی.

د آزاد و مینانو زړه زما د قدم ځای دی.

….

زه به ځم بیا به کښېنمه بهر هلته،

بیا به لاره زه څارمه،

چی بهار یو‌ ځل بیا راشی،

راستانه شی سر مستان ټول،

مینان د آزادۍ انقلابونو. (۱۷۷-۱۷۹)

د ازادۍ او عشق الهه ستر ټولواک ته وایی چی زه د آزادګانو او مېړونو په وطن کی حاکمیت کوم. ذلیل او زبون ولسونه ما نه سی ساتلای. ځکه زما ساتل قربانی غواړی. اما او اوس زه ځم څو د آزادۍ مینان او انقلابوبیون پیدا کړم، بیا به د استبداد ماڼۍ ړنګه کړم. خو حقیقت دا دی چی انقلاب او ازادی راتونکې ده،‌ او ستا د استبداد دوران ختم دی. کله چی د آزادۍ الهه او لاروی ستر دیکتاتور په ولسی قیام باندی تهدیدوی، ستر ټولواک ډارېږی، او د توقیف امر ئې نه ورکوی. ځان پخپله غولوی او وایی:

دا خو دواړه لیونی دی.

زه بېرېږم،

چی د دوی له لیونتوبه کوم خطر را ولاړ نه شی.

کوم ساری لیونتوب نه وی او په نورو پوری نه شی.

د ښار خلګ ټول اخته په جنونه نه کړی.

بیا فوری لاروی او لیلی دواړه

وشړل له خپل درباره له حضوره.

….

لاروی د نیمو شپو خو،

د هغې سیمی د خلګو په ذهنو کی،

لوی مقام و پیدا کړی،

د غیبی قدرت خاوند ورښکارېدلو.

فرماندار وبېریده چی،

دغه شخص که زندانی کړی یا ئې وشړی له ښاره،

کوم شورش کوم بغاوت را پیدا نه شی،

نو ئې ځکه لاروی نه زندانی کړو نه ئې وشاړه له ښاره.

چاره بله پاتی نه وه،

دا خو ځکه چی بېشماره زندانونو تاخانې وې زمکی لاندی،

واړه واړه وو ډک شوی،

په یاغیانو شورشیانو لیونیو،

د لیلی او مجبون د پاره ځای پکی هیڅ نه وو. (۱۸۰-۱۸۱)

که څه هم د ښار دیکتاتور د اوضاع په وخامت باندی پوهېږی، خو د لاروی او د آزادۍ د رب النوعی پر ضد کوم اقدام نه کوی. او داسی ښکاری چی نور یې عقل او بصیرت له مینځه تللی دی، او فکری نظام ئې فلج سوی دی. بلخوا، دیکتاتور ډارېږی چی د لاروی په بندی کولو سره ښایی په ښار کی عمومی بغاوت رامینځته سی. دوهم دا چی امیر غضب دونه خلګ بندیان کړی دی چی نور په محبسونو کی ځای نسته، او بېشماره سیاسی مخالفان، منورین، لیکوالان،‌ او هنرمندان پکی قیدی ول.

ابدی څرخ

پدې وروستی فصل کی، مجروح یو کرت بیا د خپل سیاسی فلسفې مهم ټکی او د تاریخ د فلسفې جریان راته بیانوی. دلته مجروح د استبداد او دیکتاتوری اختتام ښیی، او دا راته وایی هیڅ شی ابدی نه دی. استبداد هم یوه ورځ حتما ختمېږی. وخت ئې پوره کېږی، او د زمان وینه ئې بالاخره بدنه خوری. پدې فصل کی، دیکتاتور نور د عدم په لور روان دی. د ماڼۍ دیوالونه ئې درزونه کوی. په ښار او زندانونو کی د شورشیانو اعتراضات او مظاهرې ډیرېږی، او د خلګو عمومی مخالفت ورځ په ورځ زور اخلی.

استاد مجروح د خپل اثر په نتیجه کی داسی فکر کوی چی د ازادۍ او دیکتاتوری تر منیځ شخړه به ابدی وی. دا مبارزه به دایما د انسان او جامعې په ژور بطن کی روانه وی. که انسانان هوښېار، مسول، او په سیاسی چارو کی دخیل وی، هله به ازادی، امن، او خوشحالی وی. خو کله چی بنیادمان د ځانځانی ښامار ښکار سی، خود پرستی زیاته سی، غفلت وکړی، او له تاریخه بې خبره سی، هله به دیکتاتوری حاکمه وی.

مجنون پاتی حال ویجاړی هلته ناست وو،

د خپل ښار په کنډواله کی.

د عالم په تماشه وو.

د زمان دفتر برسېره ورته پروت وو،

له اغازه تر انجامه

له ذرې تر کهکشانه

هم ماضی او مستقبل غاړه غاړۍ وو،

….

تر څو شپه یوه د شپو وه،

لاروی په کنج کی ناست وو.

د افق توری لمنې ته ئې کتله.

یو ناڅاپه ورښکاره شوې، هلته دوری،

رڼاګانی زیاتی، زیاتی، په تورتم کی ځلیدلې.

دی راپاڅېده له ځایه، په رڼا پسې روان سو.

ټوله شپه ئې مزل وکړ.

چی سبا شو سپین سبا شو،

لاروی د یو سیند غاړی ته نژدې شو.

سیند اوار ډک بهېدلو،

د سیند غاړی وې آبادی.

چمنونه شنه پراته وو، سره ګلونه غوړېدلی.

باغ او بڼ کی د مرغانو شورماشور وو

پیغلی نجونی ښکلی ښکلی.

ښه ځلمی ښایسته ځوانان وو.

محبت و صفایی وه، ښکلول وو زغلول وو.

مشران سپین ږیری ناست په دېره کی،

مرکې وې مشورې وې

ماشومان د سیند په غاړه لوبیدل ټول

شورماشور وو غلغلې وې.

او بیا هغه ناشنا پیغله

زوړ کمیس څیری ګریوانه،

ګرځېدله مسته مسته خرامانه،

شین کمیس نری شفاف ئې وو په تن کی نوی نوی.

د وحشی ګلونو تاج ئې پاس په سر پروت.

….

لاروی د نیمو شپو چی دا حال ولید،

بې اختیاره په خندا شو.

ځکه پوه شو،

چی له سره بیا شروع سو، یو ځل بیابیا،

زوړ داستان د قهرمان ستر پهلوان ستر،

او د ښکلی رب النوعی الهی د عشق او مینی،

یو ځل بیا له سره پیل شوه

افسانه لویه اوږده د تور ښامار مار. (۱۸۲-۱۸۸)

نتیجه:

کله چی لاروی د تاریخ فلسفه درکوی، او د آزادۍ او استبداد تر مینځ د ابدی مقابلې په اسرارو باندی واقف کېږی، هغه خاندی او لدې کشف څخه لذت وړی. لاروی پوهېږی چی هر انسان، هر نسل، او هره تاریخی دوره به د آزادۍ او اختناق تر مینځ دا دایمی مبارزه امتحانوی. دا جنګ به تلپاته وی. د عدالت او ظلم تر منیځ، د مساوات او نابرابرۍ تر مینځ، او د نور او ظلمت تر مینځ به مدام د تاریخ په ژور تل کی جنګ، جدل، او زورازمایی دوام لری.

والسلام

واحد فقیری – واشنګټن

د مارچ ۱۶، ۲۰۱۷

 

اړوند مطالب


د ګل پاچا الفت یادونه/ د سید شمس الدین مجروح په قلم


دوه سری ښامار/ وحیدالله اکسیر


لړم، ښامار شو/ توریالی ملیار


دَ شاهین بونېری نثر پارې/ مشتاق مجروح یوسفزی

شريکول:
لنډ لينک: http://pashtunews.com/?p=11925

نظرات(۰ دیدگاه)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *