د شعر ژباړه/ اجمل پسرلی

  • خپرول: ۱۰ سرطان ۱۳۹۶
  • نوملړ: تاند
  • د خبر شميره: 23574

له یوې ژبې بلې ژبې ته ژباړه درې مهم شیان په ګرانه خپلوی:

اهنګ

کلیمات

کلتوری ریښې

نامتو عرب شاعر نزار قبانی(۱۹۹۸-۱۹۲۳) د ( تا ګرانوم) په نوم د یوه اوږده شعر په پیل کې وایی:

د مینې او مینې ترمنځ تا ګرانوم

په ها واټن کې چې یوه رانه تللې

او یوه راروانه

تا پسې ګورم، دلته او هلته

دغه زمان، لکه چې ستا دی

دا ټولې ژمنې لکه چې څاڅې ستا په لیمو کې

دغه شعور مې څنګه تفسیر کړم

سهار ماښام وی

…..

په شعر کې درې ځایه موسیقی ځاییږی، په جمله کې، په کلیمه کې او په حرف کې، کله چې دغه ټول د شعر له مانا سره مناسبه او همغږه شی بیا نو د شعر موسیقی کاکه شی. د نزار قبانی په پورتنی شعر کې هم د جملې موسیقی، هم د کلیمې او هم د حرف موسیقی  سره تړلې ده نو که څوک دا شعر په عربی ژبه لولی اهنګ یې سړی پسې اخلی، د کلیماتو تکرار، د موسیقی لوړې ژورې، اه، کمال کوی خو کله چې یې بیا وژباړې شاعر ته دې خوا بده شی چې زیاتی دې ورسره وکړ.

په عربی کلاسیک ادب کې دا خبره مشهوره ده چې د شعر ژباړه د دې لپاره ګرانه ده چې شعر یوازې مانا او لحن نه دی، شعر چوکاټ لری، ایقاع لری، قافیه لری.

 د دریمې قمری پیړۍ  نامتو عرب نقاد جاحظ  (۷۷۵م ۔ ۸۶۸م ) په خپل مشهور اثر ( الحیوان) کې لیکی چې شعر نه ژباړل کیږی. د جاحظ په وینا که شعر ترجمه شی نو په نثر به بدل شی او عادی نثر به هم نه وی ځکه چې عادی نثر تل تر هغه نثر ښایسته دی چې له شعره ترلاسه شوی.

د عربو د جاهلی زمانې د شاعر امری القیس یو بیت دی:

مکر مفر مقبل مدبر

کجلمود صخر حطه سیل من عل

شاعر وایی« زما اس د هغه کاڼی په څیر دی چې له لوړې سیل راپه مخه کړی دی، یوځل تم شی، بیا روان شی، بیا  اړخ ته شی، بیا بل لورته کوږ شی»

د امری القیس د دې بیت په لومړۍ مصراع کې څلور کلیمې دی، هره یوه په میم شروع شوې او هر یوه یې درې سیلابه ده. دغه لنډ سیلابونه د ځغلنده تصویرونو په رسولو کې مرسته کوی، په تصویر کې اس مخته ځی، شاته ځی، اړخ ته ځی.. په همدې مصراع کې په دریو لفظونو کې د ( ر) توری دی چې د تلفظ پر مهال لکه د رباب تارونه ترنګیږی. په دوهمه مصراع کې د ( جلمود) کلیمه په ( جیم ) پیل شوې تر دې لفظ مخکې د ( ک) حرف د تشبیه ادات دی. په عربی ژبه کې ګڼ ستر صفات په ( جیم)  پیلیږی، لکه جلال، جمال، جذاب، جامع، جبروت….

په همدې مصراع کې ( کجلمود صخر حطه سیل) یو ځای تلفظ کیږی. تصویر هم یو ځای دی، اس که په ناز او نخرو درومی نو د ( مکر، مفر، مقبل او مدبر) انفرادی حرکت خپلوی او کاڼی چې له لوړې راشیوه کیږی که هرڅومره ورو هم وی بیا هم تیز وی د همدې لپاره د اس د ستاینې په څیر یې کلیمات دانه دانه نه دی. د ( سیل ) کلیمه چې په دې بیت کې اصلی کلیمه ده له قافیې سره همغږې راغلې ده. نو دغه نازکۍ کله په ژباړې کې خوندې کیږی.؟! ګومان کوم د دقیقې قافیې انتخاب او د زاړه شعر وزن ژباړه نوره هم پیچلې کوی. د همدې لپاره مې پورتنی بیت منثور ژباړلی.  د شعر د ژباړې پلویان وایی چې شعر په نثر مه ژباړئ شعر په شعر ژباړئ.

د امری القیس پورتنی ژباړل شوی بیت  د مبدا په ژبه کې د انګلیسی ژبی د نامتو کره کتونکی او شاعر سامویل کولریج ۱۷۷۲- ۱۸۳۴ په وینا پوره خیژی چې وایی« نثر هغه کلیمات دی چې ښه ترتیب شوی وی او شعر هغه کلیمات دی چې خورا ښه ترتیب شوی وی» د ښه شعر کلیمات د دې ترڅنګ دا کمال لری چې ډیر څه په لږو الفاظو بیانوی. دغه الفاظ کله ناکله په لنډو یو ژورکلتوری مفهوم رانغاړی. که لوستونکی دغه مفهوم سمدستی درک نه کړی او وروسته تشریح ولولی ښایی هغه خوند له شعره وانخلی چې وار له واره یې ورته پام شوی وی، ځکه چې ښایست نه تشریح کیږی. همدا علت دی چې د کلتوری ریښو لیږدونه په ژباړه کې د شرحې سربیره خوند له منخه وړی او شرحه یې هم ستونزمنه ده.

معاصر امریکایی شاعر رابرت مکډنالډ په یوه شعر کې لوګی ته اشاره کوی او وایی:

جنت مې تګلاره ده

د لږ وخت لپاره

چې څومره لرې زه کتلی شم

د څاه اوبه زما پکار دی

زه په مایلونو پسې وتلی

ویره د هڅو، ژورو هڅو زما په زړه ده

خاطرې غونډې په زړیدو دی

له مانه لرې په جزیرو کې

په شمالو کې غږ راغبرګیږی

خیالونه شاته راڅخه پاتې

او د ماشوم مسکا

د سپینې سپوږمۍ، مخ ته ځلیږی

ځیر که شم لمر ته څه به وګورم؟

مځکه که لاړه فضا کې حل شوه، چیرته به موږ یوو؟

یوه ورځ به ټوله سره جلا شو، وبه ښوییږو یوه سمندر ته

بیا به نو څنګه سره پیدا کړو ؟

د لوګیو اشارې به

وی په اسمان کې

ټپی مرغه به

الوځی، ځی به

وریځې به لارې کړی راته جوړې

مرګ به فنا شی

نښې د دود به

وی په اسمان کې (۱)

د دې شعر په وروستیو کې لوګی یاد شوی دی. لوګی په سیمبول کې له جسم څخه د روح د وتلو مفهوم لری، یعنی یو شی له مریی حالته په غیر مریی حالت بدلیږی. په پورته شعر کې له لوګی دا مانا اخیستلی شو، خو دلته د ( دود یا لوګی نښې) یادې شوې دی چې دا بیا  د سره پوستو امریکایانو دود ته اشاره ده، دوی به په دښتو کې اورونه بلول او په پراخو دښتو کې به یې د لوګیو له لارې یو بل سره موندل. مرغان هم د سره پوستو امریکایانو په باور د دوی د پخوانیو مشرانو ارواوې دی چې دوی له بدو بلاوو ساتی.

که چیرته څوک په دې راز پوه نه شی نو ښایی پورتنی شعر ورته ګونګ ښکاره شی، ژباړه به یې سخته شی، مفهوم به یې تت شی او خوند به یې ورک شی. که ژباړونکی په دې راز خبر وی، بیا یې ژباړه له تشریح پرته نه واضح کیږی، وضاحت او تشریح تر ډیره د شعر خوند وړی او د لوستونکی فکر د شعر د لوستو پر مهال په بله اړوی. یو شمیر کره کتونکی خو لا په دې باور دی چې د شعر هدف د اطلاعاتو انتقالول او بل ته څه ورزده کول نه دی، شعر هنر دی نو د یوې ښې شعری ژباړې په پای کې غوره ده چې توضیحات نه وی لیکل شوې، ځکه چې دغه ډول تشریحات د لوستونکی ذهن ګډوډوی او د هنری خوند له چاپیریاله یې بهر کوی. امریکایی شاعر رابرټ فراست وایی« شعر که تفسیر شی له منځه ځی».

په کلتوری برخه کې باورونه، ارزښتونه، عادتونه او چاپیریال چې څاروی او مرغان یې هم برخه دی، په دوو سره لرې ژبو کې په  سخته انتقالیدای شی.

په پورته شعر کې لوګی وریځې جوړوی او راوی پر وریځو د جنت لورته ځی. د مسیحی عقایدو په باور د جنت لار پر وریځو ده، که چیرته یو  افغان دا شعر لولی نو ښایی په ګرانه پرې پوه شی. د باورونو له مخې که چیرته یو مسیحی د ستر خوشال دا لاندې بیت لولی او له کیسې خبر نه وی نو ممکن حیرانه شی چې شاعر څه راته وایی:

نالایق زویه له موره پیدا مه شه

دا لاښه که ځنې وزیږی خنزیر

مسلمانان او یهودان خنزیز ته په بده سترګه ګوری خو د نورو ادیانو پیروان داسې باور نه لری او که څوک د خنزیز په دغه دینی معنی سم پوه نه شی د دې شعر ژباړه به سخته شی او د ژباړې له لارې به یې د مفهوم لیږدونه هم اسانه نه وی.

د دینی باورونو ترڅنګ ځینی څاروی په یوې ټولنه کې هسې په هسې معتبره وی او په بله کې ذلیل، پوهاند مجاور احمد  زیار وایی:

که بې خرته زغم و ځېل

سړیتوب گڼل کېدلای…

نو به ولې په نړۍ کې

خره ته خر ویل کېدلای!!؟

( خر) ته په افغانی ټولنه کې د جاهل په سترګه کتل کیږی. خو په ځینو هیوادو کې خر د پیاوړی عزم او ارادې سیمبول دی. په همدې مفهوم په ۱۸۲۸م کال کې د امریکا د متحد ایالتونو د ډیموکرات ګوند  کاندید اندریو جیکسن، خر د ځان لپاره د ولسمشرۍ د انتخاباتو د نشان په توګه انتخاب کړ.

که د شعر په ژباړه کې کلتوری ریښې ستونزمنې دی، نو دا مشکل خو په نثر کې هم شته. دا خبره سمه ده خو د نثر ژباړه د دې لپاره اسانه ده چې د نثر هدف مخاطب ته د پیغام رسول دی او په شعر کې هدف یوازې پیغام نه دی، اغیز او خوند هم د دې هدف بنیادی برخې دی. کله چې موږ وایو خوندوره هوا ده. که مخاطب پوښتنه وکړی چې څرنګه؟ تشریح او توضیح راته ګرانه شی، د همدغه خوند لپاره د شعر ژباړه سختیږی.

د شعر د یوه بل اساسی عنصر، خیال انتقال هم بلې ژبې ته سخته دی. د نثر په ډیرو ډولونو کې خیال اصل نه دی واقعیت اصل دی. د شعر د خیال او احساس ژباړه اسانه نه ده. د دوو ژبو په سره ورته کلیماتو کې کله ناکله ورته احساس او خیال نه وی نغښتی.

په نثر کې د لیکوال لاس خلاص دی هره کلیمه چې مانا لیږدوی هغه رااخیستلی شی خو په شعر کې داسې نه ده د مانا ترڅنګ نور ډیر څه شته چې شاعر مجبوروی چې هغه تر لوستونکی ورسوی. په ورته وخت کې نثر د ګرامر تابع دی، خو شعر داسې نه دی.

د اکثرو ژبو ګرامری جوړښت توپیر لری. په شعر کې په یوه ژبه کې یو ډول جمله ښایسته ښکاری او په بله ژبه کې بل ډول. حتی کله ناکله څه چې ډیر کله پوخ شاعر ځانګړی ترکیبونه او کلیمات لری، نو که په بله ژبه څوک ډیر زیات مسلط نه وی شعر سم نه شی انتقالولی.

د نثر د ژباړې په برخه کې ځینی وایی چې د یوې جملې فاعل، فعل او مفعول باید سره بیل کړو د هرې کلیمې لپاره معادل پیدا کړو بیا وروسته د کلیماتو له وړاندې وروسته کیدو سره جمله وژباړو. په شعر کې داسې نه شو کولی ځکه چې شعر ممکن له ګرامری اصولو سره سم نه وی لیکل شوی.

په انټرنټ کې د ژباړې لپاره یوه مهمه پاڼه د http://translate.google.com ده. په دې پاڼه کې چې غړیتوب هم ورته پکار نه دی د پښتو په ګډون د نړۍ په لسګونو ژبې ژباړل کیږی. په ګوګل ژباړه کې که یو شعر ژباړو نو ډیر کله سمه مانا نه راکوی، ما دا بیت په دې پاڼه کې ژباړې ته کیښود:

امیدونه په زړښت کې نه غونډیږی

مازدیګر ته لا خوریږم لکه سیوری

دا یې هم ژباړه:

Wishing not tackled in aging
Outbreaks still like dusk shadows

دلته کلیمات تیربیر ژباړل شوې دی، نو اصلی مانا پکې ورکه غوندې ده، خو که چیرته په همدې پاڼه کې نثر ژباړو، ښایی لږ له ستونزې سره مخامخ شو، لکه:

زه سبا کار کوم

I work tomorrow

زه به ډوډۍ واخلم

 I will buy bread

زما کمپیوټر ډیر زوړ شوی دی.

My mechanism is really old.

تر اوسه ( ۲۰۱۷  کال ) په http://translate.google.com    کې کلیمات تر ډیره ټکی په ټکی ژباړل کیږی او د هنری ژباړې په څیر د ټولې جملې یوځایی مانا نه وړاندې کیږی. په ژباړه کې که هغه د شعر وی که د نثر پکار ده چې د ټولې جملې مانا یوځای راواخلو. د ګوګل ژباړې ته دا هیله شته چې یو وخت به عادی نثر ډیر ښه ترجمه کړی خو بیا به هم شعر سم نه شی ژباړلی ځکه چې شعر ډیر کله په ګرامر برابر نه لیکل کیږی او داسې الفاظ پکې لږ نه وی چې په ظاهره یوه مانا ورکوی او په باطن بله مانا شیندی.

ترجمه له لویه سره ستونزمنه ده او د همدې لپاره مذهبی مشرانو د دینی کتابونو د ژباړې پر مهال ټینګار کړی دی چې دا کتابونه باید ټکی په ټکی وژباړل شی. د تاریخی روایتونو له مخې تر میلاد دوې پیړۍ مخکې یهودانو د خپلو هغو پیروانو لپاره چې په لاتین غږیدل، تورات وژباړه خو هغه مهال دینی عالمانو همدا خبره کوله چې تورات دې کلیمه په کلیمه ترجمه شی. د میلاد په څلورمه پیړۍ کې انجیل هم ترجمه شو خو سخت انتقادونه پرې وشول او له دې سره د دینی کتابونو د ژباړو بهیر ورو شو. په اسلامی نړۍ کې په نهمې او لسمې میلادی پیړیو کې ګڼ یونانی کتابونه عربی ته واوښتل او یو شمیر عربی کتابونه هم په نورو ژبو ترجمه شول، خو اکثرو دینی عالمانو د قرانکریم د ژباړې مخالفت وکړ. ستر اسلامی فقیه امام ابو حنیفه ( ۱۵۰ مړ) ویلی و چې کیدای شی لمونځ له عربانو پرته نور مسلمانان په خپله ژبه وژباړی خو مفسر او محدث الزمخشری ( ۵۳۸ مړ) په ځواب کې وویل، که قرانکریم وژباړل شی اسلوب یې له منځه ځی بیا نو قران نه شو ورته ویلی.

ایتالیایی متل دی چې  ژباړونکی خاین دی، خو د دې خیانت ترڅنګ چې د ژباړې ځینی متخصصان څه ته ژباړه وایی هغه له شعر سره سر سم سر نه خوری. جان کتفورد   (۲۶ Mar 1917 – ۶ Oct 2009) د ژباړې د تیوری د کتاب لیکوال ژباړه داسې تعریفوی چې « د یوې ژبې متن د بلې ژبې د معادل متن ځای نیسی» په شعر کې دا ګرانه ده چې کلیمات سره ورته وی.

حبیب سهراب د امریکایی شاعر لویس اسراییل نیومن ( ۱۹۷۲-۱۸۹۳)  د ( خدای غږ) په نوم  شعر داسې ژباړلی دی:

“د خدای غږ”
یوې دنګې منارې ته شومه پورته
ما وې کیف به له خبرو د خدای یوسم
خدای را غږ کړ چې، ځه بیرته ښکته لاړ شه
که مې غواړې زه د خلکو تر منځ اوسم

The Voice of God

I sought to hear a voice of God
And climbed a greatest steeple
But God declared: “Go down again,
I dwell among a people

Louis Newman

په دې ژباړه کې د انګلیسی ژبې د متن پر ځای هو بهو پښتو متن نه دی ځای شوی او که داسې شوی وای ښایی دا شعر به داسې روان نه ژباړل کیده. په انګلیسی ژبه کې لومړی بیت تیر و بیر راغلی او شاعر د کلیسا برج ته ختلی. په دوهم بیت کې په انګلیسی کې ویل شوی دی چې خدای پاک اعلان وکړ، یا یې موضوع تصریح کړه خو د دغو کلیماتو پر ځای ژباړونکی د ( غږ) کلیمه کارولې ده چې په پښتو کې ژباړه ورسره ښایسته شوې ده.

یوجین نایدا ( ۱۹۱۴-۲۰۱۱) د معاصرې ژباړې د مطالعاتو له بنسټ ایښودونکو څخه دی. دی د ژباړې داسې تعریف کوی:« ژباړه هغه ده چې د مبدا ژبې پر ځای د مقصد په ژبه کې نژدې عبارت پیدا کړو چې هم د مانا له پلوه او هم د سبک له پلوه سره نژدې وی».

سهراب په پورته ژباړه کې همدا چم کړی دی. ما هم د رابرت فراسټ د یو شعر په ژباړه کې د adore  کلیمه ( ښایسته ) ژباړلې. دا دوه لفظه سره مترادف نه دی خو په اصلی شعر کې ځنګل ته مینه ناک ویل شوې دی چې په پښتو کې سم نه راته. د فراست په دې شعر کې د سیمبول مساله هم شته:

دا ځنګل د چا دی، رامعلوم دی

د هاغه کلیوال دی

راخبر نه دی ولاړ یم

د هغه ځنګل ته ګورم چې په واوره کې پټ شوی

 

زما وړوکی اس حیران دی

چې ولاړ له کورو لرې

په دا مینځ کې د ځنګله او یخ وهلې بحیرې یم

او د کال تیاره ماښام دی

 

اس مهار ته جټکه ورکړی

دی مې پوښتی چې زه څه کړم

یو بل غږ دی چې شمال

 او پسته واوره ورسره وړی

 

ځنګل ښکلی دی، تیاره دی او ژور دی

زه ولاړ په خپله ژمنه

چې تر خوب مخکې به ګرځم یو څو مایله

چې تر خوب مخکې به ګرځم یو څو مایله

سیبمول بله ستونزه ده چې لیږدونه یې بلې ژبې ته اسانه نه ده، په تیره بیا د ځانګړیو سیبمولونو انتقال. د فراسټ په پورتنی شعر کې به د ( ځنګل) له تکراره پوه شو چې دا سیمبولیک راغلی دی، نور سیمبولونه یې هم تت نه دی، خو پر اس سفر د منځنیو پیړیو د انسان سفر دی چې په  نامعلوم لور به روان و  د دې ترڅنګ شاعر د ځنګل څښتن ته اشاره کوی او نوم یې نه اخلی. په غربی ادبیاتو کې هغه مالک چې نوم یې نه اخیستل کیږی هغه خدای دی. د دغسې مفاهیمو انتقال د ژباړې پر مهال نورې ستونزې دی چې ژباړونکی ورسره مخامخیږی. په خپله د رابرټ فراسټ دا جمله مشهوره ده چې شعر په ژباړه کې له منځه ځی. فراسټ ښایی د دې لپاره هم دا خبره کړې وی چې د ده په باور «شعر دا دی چې څه ووایې او د څه پکې اراده وکړې» که کلیمات وژباړل شی له ارادې سره به څه کیږی؟!

په پښتو ژبه د شعر لږې ژباړې لرو. په ژباړونکو کې یو نیم داسې څوک لرو لکه نجیب منلی چې هم په خپله ژبه لیکوالی کوی او هم د مبدا په څو ژبو ښه پوهیږی. استاد منلی د ( ایمیلی دیکنس) د یوه شعر د ژباړې په اړه لیکی « دغه شعر مې پښتو ته راواړاوه، نو ډیر پام مې دې ته و چې انځورونه سم ولیږدوم او پښتو کې هم شعر، شعر ته ورته پاتې شی. په دې معامله کې د کلماتو د انډول موندل زما قربانی شوی توکی و» (۲)

په ژباړه کې د کلیمې انډول هغه مهال نور هم سخته شی چې یوه کلیمه دوې بیلې ماناوې ولری او دواړه په شعر کې ځای شوې وی. نزار قبانی د یوه اوږده ازاد شعر په یوه برخه کې وایی:

ته عجیبه، ته یې زما

نه پوهیږم چې موج څنګه  پرې ایستلی یم ستا پښو کې

نه پوهیږم څنګه راغلې

څنګه زه یم درغلی؟

دا د بحر ټول مرغان په اخ و ډب دی

چې ودانه کړی یوه ځاله ستا ټټر کې

چې پیدا مې کړې زه څومره بختور شوم

ته زما د شعر جزء شوې

اې د سمندر شګې، تودې شګې

ته رڼه لکه د قدر شپه

د دې شعر په دې وروستۍ برخه کې چې ( زما د شعر برخه شوې) اصلا داسې ده چې شاعر وایی ته زما د شعر د ترکیب برخه شوې. بیا په بله کرښه کې شاعر لیکی: « دافئهٌ أنت کرمل البحر» په دې جمله کې ( رمل) یاد شوی، رمل په لغت کې شګې ته وایی او د عروضو په علم کې ( الرمل) یو شعری بحر دی، چې وزن یې دی:

فَاْعِلاتُنْ فَاْعِلاتُنْ فَاْعِلاتُنْ ** فَاْعِلاتُنْ فَاْعِلاتُنْ فَاْعِلاتُنْ

ښایی له یوې ژبې بلې ته د یوې کلیمې دوې ماناوې یو ځای انتقال نه شی. په ترجمه کې حتی د هغو عادی کلیماتو بشپړه مانا هم اسانه نه لیږدی چې په ډیر مهارت په یوه ژبه کې ځای شوی وی.

خدای بښلی قلندر مهمند وایی:

ارزو مې زړه کې په سلګو شوه ته به کله راځې؟

د صبر ساه مې په سکیندو شوه ته به کله راځې؟

ستا د راتلو د ځوانیمرګ اقرار په تمه تمه

زما ځوانی لاړه په تلو شوه ته به کله راځې؟

روښانه ستورو ورته ستا د راتلو نښه ورکړه

سپوږمۍ روانه وه په تلو شوه ته به کله راځې؟

په دې بیتونو کې د ارزو او زړه د ( ز) تناسب، د صبر، ساه، سکیندو د ( س) تناسب، د ځوانیمرګ او ځوانی د ستورو او ستا….دا هغه کلیمات دی چې په همدې شعر کې یې د قلندر په څیر استاد شاعر انتخابولی شی نو که یې بلې ژبې ته ژباړې  داسې معادل چې دغه د حروفو ښایست پکې خوندی شی ډیر سخته کیږی.

د شعر له کلیماتو ترلاسه شوې مانا هم کله یو لوستونکی یو ډول تعبیروی او بل یې بل ډول، د همدې لپاره هغه کسان چې د شعر له ژباړې سره مخالف دی هغوی وایی چې شعر دې په په خپله ژبه کې شعر پاتې شی.

د نوبل د ادبیاتو د جایزې ګټونکی شیموس هینی د همدې لپاره ټینګار کوی چې « شاعران له یوې ژبې سره تړلی دی له نړۍ سره تعلق نه لری». (۳)

ممکن یو ژباړونکی د مبدا په ژبه کې یو شعر یو ډول احساس کړی او دوهم ژباړونکی له همدغه شعره په لږ توپیر بله مانا واخلی. دغه مساله د شعر د ژباړې اهمیت زیاتوی، ځکه چې ژباړه په خپله په یو ډول تخلیقی ادب بدلیږی.

که موږ یوه متوسطه کیسه  ښه وژباړو په کیسه کې بدلون نه راځی، خو که چیرته متوسط شعر ښه وژباړو ښایی ګڼ لوستونکی ترې خوند واخلی.

د شعر په ژباړه کې د یو شمیر شعرونو موسیقی ضایع کیږی، خو کلی تصویر ممکن تر ډیره پاتې شی. یعنی ویلی شو چې په ژباړه کې د شعر فضا او محتوا په یو ډول خوندی کیږی.

د نورو د شعر فضا او محتوا کولی شی چې زموږ شاعر ته الهام ورکړی، زموږ د ډیرو شاعرانو یو رنګه شعر رنګین کړی او له ورته والی یې وباسی.

زموږ د ګڼو شاعرانو د شعرونو محتوا سره یو ډول ده. یوه معشوقه لری چې هغه هم نه پیژنی. په عملی ژوند کې نجلۍ ته د دوهم انسان په سترګه ګوری، په شعر کې یې پر سر کښیوی، په حقیقت کې یې له کوره بهر نه پریږدی، په شعر کې ورسره لاس په لاس په ګلونو کې ګرځی، دی عذر ورته کوی، هغه ترې مروره وی او تر ده بل ته ترجیح ورکوی. په عربی ژبه کې هم د تیرې پیړۍ تر نیمایی پورې شعر همداسې روان و، خو کله چې د سټیوارټ، شیلی، بایرون، ورډز ورث او نورو نړیوالو شاعرانو شعرونه وژباړل شول په عربانو کې د نزار قبانی په څیر کسان پیدا شول او اعتراف یې وکړ چې مینه باید بدله کړو، قبانی وایی:

پټې مینی زړه  را خوړین دی

د کلاسیک عاشق له لوبو مې زړه شین دی

زړه مې غواړی چې پرده د نندارې کړمه راپورته

څیری سناریو کړم

او په جار ناره کړمه ولس ته

د زمان له دوده پرته

زه میین یم د دې دور

ته مې میینه

د ژباړې له لارې کیدای شی چې زموږ د شعر موضوع پراخه شی او د نړۍ د نامتو شاعرانو په څیر زموږ شاعر هم په شعر کې محتوا ته پاملرنه زیاته کړی.

 امریکایی شاعر رابرت فراست په خپلو شعرونو کې طبیعت ته ډیر پام کوی، ښایی علت یې دا وی چې دی په نیو انګلنډ سیمه کې اوسیدلی دی او دا سیمه ښایسته چاپیریال لری، خو دی  د ځینو شاعرانو په څیر طبعیت داسې نه انځوروی چې یوازې په طبیعت کې شته شیانو ته اشاره وکړی. یو شمیر کره کتونکی خو وایی چې فراسټ د طبیعت شاعر دی. فراسټ دا ردوی او وایی« زه د طبیعت شاعر نه یم. زما په شعرونو کې هر وخت یو څوک وی».

زموږ په یو شمیر شعرونو کې طبیعت ښایسته انځوریږی خو نوی شعر له شاعره د وړاندې شوی انځور د رامنځته شوی اغیز غوښتنه کوی. لکه فراسټ چې د « کوچینی مرغه» په نوم شعر کې وایی:

ما ویل  ځی دې دا مرغه نور

چې کرۍ ورځ زما په کور سندرې وایی

دروازې کې ورته ما چکچکې وکړې

لکه زغم چې مې تمام و

ښایی زه سلامت نه وم

دا مرغه هم په نغمو ملامت نه و

دا ښکاره ده چې یو څه خو به ناسم و

چې غوښتل یې، یوه نغمه شی غلې

کله چې د چا زړه په تنګ وی هغه وخت د یوه مرغه ښایسته غږ هم پر چا بد لګیږی خو کله چې څوک له دغه ښایست او خوند سره مخالفت کوی همهغه شیبه بیرته پوهیږی چې ستونزه خو په دې شی کې نه ده ستونزه په ده کې ده.

فراسټ په خپلو شعرونو کې د طبیعت دننه کشمکشونه یادوی، کله هغو ټکرونو ته چې د فصلونو له بدلونه رامنځته کیږی اشاره کوی او کله بیا د طبیعت د له منځه وړلو له امله پیدا شوی ټکر په شعر کې رااخلی. طبیعت په حقیقت کې د فراست په شعر کې یوه صحنه نه ده یو شخصیت دی. لکه په پورتنی شعر کې او د ده په لاندې شعر کې:

کارغه راباندې راغی

د واورې ګرد یې وشینده له سروې

زړګې یې زما وران کړ

او فکر یې را بدل کړ

خو، یوه برخه یې خوندی کړه

د یوې ورځې چې ښه نه وم

 ارتباط په وطنی شعرونو کې یوه مهمه موضوع ده خو فراسټ اړیکو ته په شعر کې له ناهیلتوب او یوازیتوب څخه د تیښتې په سترګه ګوری. د فراست په شعر کې ورځنی ژوند ته ډیرې اشارې کیږی. زموږ اکثر شاعران که په ښار کې اوسی د کلی پخوانۍ کیسې به کوی، که په کلی کې اوسی ښار ته به ګوری.

زموږ یو شمیر شعرونه د خیال زیږنده دی او  د دغو شعرونو شمیر هم کم نه دی که له خیال سره زموږ حواس سمه ملګرتیا وکړی ښایی شعر مو له فکره خالی نه شی.

د نړۍ د مهمو ژبو ښه شاعران هغه څه لیکی چې ده درک کړی وی او ده حس کړی وی. دلته مطلب دا نه دی چې د اروپایی شاعر په شعر کې یادې شوې پیانو ته اشاره وکړو، د اروپایی شاعر د واینو او بیرو ستاینه وکړو، دلته مطلب دا دی چې زما شاعر دې د خپل ژوند شاوخوا سترګې وغړوی او څه چې یې لیدلی، لمس کړی، بوی کړی، اوریدلی، څکلی هغه ته دې دقت وکړی هغه  په خپله د شعر برخه کیږی.

معاصر انګریز شاعر اندریو موشن وایی:

« تاسو د خپل شعر مضمون مه پیدا کوئ، مضمون تاسو پیدا کوی»(۴)

ورته نظرمستانه شاعر غنی خان لری، دی په یوه بیت کې وایی:

شاعری هم یارانه ده

نه په زور شی نه په سوال

په دې کې شک نه شته چې د پردیو ښه شعرونه د افغان شاعر د شعر محتوا پراخولی شی هغه شیانو ته ښایی زموږ د شاعر پام واړوی چې د ده شاوخوا دی خو تر اوسه یې شعر ته نه دې راکش کړی.

په بریتانیا کې اوسیدونکې شاعره سیلویا چیدی د سمندر یوې میلې ته په شعر کې اشاره کوی او وایی:

لاندې سمندر غاړه

لاندې سمندر غاړه

په یوه لمرینه ورځ ورروان یوو

کڅوړې ډکې دی له کریمو

لاسونه ورو ورو پر ملا تیریږی

لاندې سمندر غاړه

لاندې سمندر غاړه

په کریمو غوړ، جسمونه ګوره ډک له احساسه لمر ته ځلیږی

دا شعر اوږد دی وړاندې پکې د سمندر مرغه سیګل یادیږی، د سمندرغاړې ته بربنډو ښځو ته اشاره شوې، موجونه انځوریږی، د ماشومانو لوبې یادیږی….

په فیسبوک کې د ګڼو وطنی شاعرانو عکسونه خپریږی چې قرغې ته تللی وی، سالنګ ته ورغلی وی د کونړونو پر ښایسته درو ګرځیدلی وی خو نه یې په میله کې پخه کړې کړایی په شعر کې یاده کړې، نه یې د اروپایی شاعرانو په څیر چې پیتزه یادوی، پیرکی یاد کړی وی…..د نورو د شعرونو ژباړې ښایی زموږ شاعر دې ته متوجه کړی چې شاوخوا خو زه هم ډیر څه لرم چې په شعر کې یې راواخلم.

دلته بیا د مشهور انګریز شاعر ویلیم وردز ورث(۱۷۷۰-۱۸۵۰) خبره ډیره دقیقه ده دی په دې نظر دی چې :« کیدای شی یو مخ نا اشنا څه لکه د کیمیا یو کشف د شاعر احساس راوپاروی خو شرط دا دی چې شاعر یې احساس کړی او دا مساله د شاعر له ژوند او روح سره پیوند شی.» وردز ورث دا خبره هم کوی چې د شاعر ذهن ښایی په هغو زرګونو پیوندونو کې چې د انسان او طبیعت ترمنځ شته یو حس کړی او بیا له هغه شعر جوړ کړی.

که د نړۍ مهمو ژبو ته وګورو اوس هم انګریزان له نورو ژبو انګلیسی ته شعرونه ژباړې ، اوس هم فرانسویان، اسپانیایان او جرمنیان خپلو ژبو ته د پردیو شعرونه ژباړی او په دې باور دی چې له دې سره هم د نورو په خوند کې شریکیږی او هم د خپل شاعر مخې ته الهام بښونکی مواد ږدی. د نړۍ مشهورې ژبې چې دې ته اړتیا لری موږ خو یې لرو لرو. په تیره بیا چې شعر مو یو ډول په یوه خوا روان دی.

عربی ژبه ۲۸ توری لری، نزار قبانی وایی:« زه په نهه ویشتم تورې پسې لالهانده یم، هڅه کوم چې په هغو لیکنو کې چې ډیرو اوبه ترې څکلی دی او وچی شوې دی، په اوبو پسې مځکه وکینم»(۵)

د شعری ژبې د پراختیا لپاره هم ګومان کوم ژباړې له موږ سره مرسته کولی شی. کیدای شی چې د نورو شعرونو ژباړې زموږ د ژبې الفاظ غنی کړی. یوه انګلیسی سندره په عراق کې وژل شوی امریکایی عسکر ته ویل شوې ده. د دې سندرې په شعر کې وایی:« هغه دوراغځن و». دلته څوک حیرانه شی چې دا څه ډول ستاینه ده بیا د یوه وژل شوی سرتیری؟! خو د دې سندرې شاعر وړاندې وایی: « هغه چې کله له امریکا عراق ته د جګړې لپاره روان و نوخپل زوی ته یې وویل چې زه شاپنګ مال ته ځم، خو دی بازار ته نه ته، دی جګړې ته روان و».

د نړۍ د مهمو شاعرانو شعرونه موږ ته د مفاهیمو د انتقال لار هم پرانیزی، داسې چې څرنګه یو پیغام په شعر کې تر لوستونکی ورسوو. امریکایۍ شاعره ایملی ډیکنسن(۱۸۳۰-۱۸۸۶) وایی په شعر کې هر حقیقت ځایوئ خو نیغ مه پرې ورځئ. انګریز شاعر اندریو موشن بیا وایی غوره شاعران چې کله شعر لیکی نو د مضمون پر عمومی دروازه نه ورننوځی، دوی د شا دروازه پرانیزی، یا له دودکشه او کړکۍ سر ورښکاره کوی.

د دې لپاره چې له نړیوال ادب سره اشنا شو او خپل شعری مفاهیم پراخ کړو نو پکار ده چې شعرونه وژباړو. دا سمه ده چې په ژباړه کې د اصلی شعر ډیر څه ورکیږی خو داسې ژباړې هم په نړۍ کې شته چې ډیرې منل شوې دی. مراکشۍ معاصره لیکواله ډاکټره حوریه الخملیشی د عرب ژباړونکی احمد رامی (۱۸۹۲-۱۹۸۱) په اړه چې د خیام څلوریزې یې ژباړلی دی، لیکی: « د خیام کوم رباعیات چې شاعر احمد رامی له فارسی منظوم ترجمه کړې دی داسې ښکارې چې احمد رامی ژباړونکی نه دی، داسې ښکارې لکه چې فکر پکې د احمد رامی وی او د خیام له ژوند او فلسفې اغیزمن شوی وی…..دا د خیام رباعیات دی که د احمد رامی رباعیات »(۶)

پکار ده چې خپلې ژبې ته د نورو ژبو ښه شعرونه وژباړو. کره کتونکی په دې باور دی چې د ښه شعر د اصولو لپاره یو، دوه، درې…وینا نه شته، خو بیا هم د ژباړې لپاره ښه شعر د کره کتونکو په باور یو شمیر صفات لری:

۱-چې په شعر کې د پام وړ نظریه ځای شوې وی، داسې چې تلوسه ولری، معنی ولری او مانا سمه رسیدلې وی. هدف دا نه دی چې نظریه د یوې سترې سیاسی پیښې په اړه وی یا لویې ټولنیزې پیښې راونغاړی. ډیر کله وړې شیبې ستر حقایق بیانوی.

۲- چې شاعر د خپل نظر د بیان لپاره مناسب چوکاټ پیدا کړی وی. د یوه رومانتیک حالت د بیان لپاره قصیده خوند نه کوی او د یوه خاص مفهوم د بیان لپاره ښایی څلوریزه ښه وی.

۳- چې شاعر ښه کلیمات انتخاب کړې وی. ټول کلیمات ښه دی او ټول کلیمات ښایسته دی خو هغه وخت دغه ښکلا رابرسیره کیږی چې لفظ په مناسب ځای کې استعمال شوی وی.

۴- په شعر کې اضافی کلیمات نه وی

۵- چې شعر ښه تصویر ولری. ډیر کله نظریات هغه وخت روښانیږی چې په تصویر بیان شی. په ښه شعر کې اکثر ښکاره، تلپاتې او کره انځورونه د یوه هدف د بیان لپاره استعمالیږی.

۶- په تصویرونو کې افراط نه وی شوی.

۷-کله ناکله د ځینو شعرونو ژور مفهوم په لنډو بیان شوی وی چې دا هم کره کتونکی عیب ګڼی. لنډیز کله ناکله د ابهام باعث کیږی، اطناب هم عیب دی.

۸- شعر باید د لوستونکی احساس وپاروی. که د یوه شعر له لوستو وروسته څوک ناڅاپه واه کړی یا وژاړی یا وخاندی، یا سوک له سوک سره او له میز یا مځکې سره ووهی نو باید پوه شو چې احساس یې تخنولی. بل لور ته یو شمیر شعرونه سمدستی پر لوستونکی اغیز نه کوی، ښایی ورځې وروسته یا اونۍ پرې اوښتې څوک متاثره کړی.

۹-هغه شعرونه چې ژورځانګړی کلتوری مفاهیم لری ښایی ترجمې ته مناسب نه وی

۱۰- د سیبمولیکو شعرونو ژباړه په تیره بیا چې په شعر کې واړه سیبمولونه زیات وی اسانه نه وی. ( ۷)

شعر څرنګه وژباړو:

 زموږ د اکثرو ژباړو عیبونه دا دی چې یو شمیر کسان په مبدا ژبه ښه پوهیږی خو په خپله ژبه د لیکوال په ډول حاکم نه وی، ځینی ژباړونکی مو بیا د شعر په نازکیو ممکن پوه نه شی او داسې ژباړونکی هم لرو چې ښایی ښایسته شعر یې موندلی وی خو دې ته یې پام نه وی چې دا شعر د افغان د درک او خوند نه دی.

د ژباړې متخصصان وایی، کله چې شعر ژباړو د مبدا د ژبې په شعر باید سم پوه شو. د دې لپاره چې په شعر پوه شو نو پکار ده چې د شعر کلمات د موسیقی، غږ، تصویر، ښکاره مانا او ضمنی مانا له اړخه وپیژنو. دا هم پکار ده چې وپوهیږو چې دا شعر چا لیکلی؟ شعر چیرته لیکل شوی؟ د شاعر د ژوند په اړه لږ معلومات هم ګټور وی، که پوه شو چې شاعر چیرته اوسیدلی او څه وخت یې ژوند کړی نو د شعر د مانا په لیږدونه کې له موږ سره مرسته کوی.

د خدای بښلی پسرلی یو بیت دی:

زړه کې تلوسه چې مې وروستی خبر ته ناسته وه
ته وا د کوکچې د غاړې شګه زر ته ناسته وه

کره کتونکی احسان الله درمل د دې بیت په اړه وایی:« شاعر غواړی له موږ سره خپله هغه تلوسه شریکه کړی، چې وروستی خبر ته ناسته ده. ددې لپاره هغه له یوې بلې پیژندل شوې پدیدې سره ورته ګڼی. وایی: داسې لکه د کوکچې د غاړې شګه چې زر ته ناسته وی. اوس نو که زه د کوکچې د سیند په اړه، د هغه د زرو په اړه، هلته د زر وینځونکو د کار په اړه او په دې اړه، چې څنګه زر وینځونکی له شګو نه زر بیلوی، معلومات ونلرم؛ مشکله ده، چې له دې بیته دې خوند واخلم.» (۸)

د خوند ترڅنګ که چیرته څوک په دې پوه نه شی چې د دې بیت شاعر د افغانستان په شمال کې اوسیدلی، د کوکچې مست سیند یې لیدلی، هلته یې زرکشان څارلی نو دا شعر به هغسې بلې ژبې ته ترجمه نه کړی چې پکار ده.

د شعر د ژباړې لپاره د ژباړې یو شمیر متخصصان پر دې ټینګار کوی چې د اصلی ژبې د شعر چوکاټ باید مات نه شی. د دوی په وینا که شعر په زاړه موزن ډول ویل شوی وی غوره ده چې همهغسې وژباړل شی. دا کار اسانه نه دی. په تیره بیا چې په بیلابیلو ژبو کې د شعرونو لپاره ځانګړی چوکاټونه هم شته، لکه زموږ لنډۍ او د جاپانیانو هایکو. د شعر وزن هم یو ډول نه تلل کیږی. زموږ شعر په سیلابونو ولاړ دی د عربانو شعر په عروضو تلل کیږی.  د دې سربیره د یوې ژبې او بلې ژبې کلیمات سره ورته اندازه نه وی. مثلا دا پښتو بیت اتلس کلیمې لری:

شور مې شاته پریښود چې د ژوند له ښاره ووتم

پټه خوله له ښاره لکه تللې لاره ووتم

په پښتو ژبه کې د ژباړې فعال لیکوال فاروق سرور چې هم له نورو ژبو پښتو ته شعر ژباړی او هم له پښتو څخه نورو ژبو ته شعر ترجمه کوی، پورتنی بیت په روانه انګریزی ژباړلی دی او په انګلیسی کې ښاغلی سرور دا شعر په دیرش کلیماتو کې ځای کړی:

All a noises

 Departed from me

When

 I left a city of life

 Believe me

 Very silently

 I set out from a city

 Like

An dull street

Of

 A passerby

د ژباړې متخصصان دا خبره هم کوی چې پکار ده چې شعر څو ځله ولوستل شی او یو ځل په لوړ غږ ولوستل شی. هغه شیان چې تکرار شوی دی هغوی ته دقت وشی.

کلچر مهم دی چې پرې پوه شو

د شعر په خوی بوی پوه شو چې د خوښۍ لپاره لیکل شوی که د غم لپاره

د شاعر لحن څرنګه دی؟ غمجن دی، جدی دی…

د شعر پیغام باید درک کړو. لویدیځ ناقدان وایی چې پیغام د شعر جوهر دی

د شعر مضمون ځوانی ده، طبیعت دی، مینه ده …څرنګه دغه موضوعات له یوه بل سره تړل شوی؟

 کره کتونکی  په شعر باندې د پوهیدو لپاره ټینګار کوی چې یو ځل شعر په ټیټ غږ ولولئ، هر هغه احساس چې تاسو له شعر سره تړی هغه ته پام وکړئ، دې ته پام وکړئ چې څه مو خوښ شوی او څه مو نه دې خوښ شوی. دا پوښتنه وکړئ چې په دې باره کې څه احساس کوم؟ ولې یې نه کوم؟ په دې ډول ښایی هغه څه پیدا کړئ چې شاعر یې له لوستونکی هیله لری او په ورته وخت کې به د ژوند په اړه لوستونکی رښتونی احساس ترلاسه کړی.

د دوهم ځل لپاره شعر ولولئ ترڅو د شعر ازاده مانا ترلاسه کړئ. ازاده مانا هغه ده چې ښکاره ده او د شعر له عناصرو نه ترلاسه کیږی.

دریم ځل د شعر په سیمبولونو پسې وګرځئ او فکر وکړئ چې په دغې کلیمې کې څه ته اشاره شوې

څلورم ځل دې ته فکر وکړئ چې شاعر ماته څه ویل غواړی؟ د هغه هدف له دې شعره څه دی؟ دی له لوستونکی د څه عکس العمل هیله لری؟

جاپانۍ معاصره لیکواله اوشاعره ( جنیفر لیدی) لیکی چې د شعر ژباړه په خپله داسې ده لکه څوک چې شعر لیکی. دې د ارجنټاین د شاعرانو یو شمیر شعرونه جاپانی ته اړولی دی او د دې شعرونه په امریکا کې په انګلیسی چاپ شوې دی، د شعر د ژباړې لپاره دا پنځه لارښوونې کوی:

یو: شعر بیا بیا ولولئ ترڅو د شعر موسیقی سمه احساس کړئ، داسې چې د شعر مکث، ضرب او د انرژی څرخ درک کړئ.

دوه: که چیرته د یوه ژوندی شاعر شعر ژباړئ له هغه پوښتنه وکړئ چې د شعر د لیکلو په وخت یې څه فکر کاوه، د مانا پ برخه کې پوښتنه ترې وکړئ؟ هلته داسې څه خیال شته چې غواړی دی یې تکرار کړی؟ په ژوند کې یې څه سیمبولیک څه شته؟ د شاعری په اړه شاعر څه فکر کوی؟ هرڅومره چې د شاعر د ژوند په اړه ډیر پوهیږئ هغومره پر شعر ښه پوهیدای شئ.

که چیرته شاعر ژوندی نه وی نو ژباړه لږ خواری غواړی، ژباړونکی باید تر وسه وسه هڅه وکړی چې د شاعر د ژوند په اړه معلومات ترلاسه کړی.

دریم: کله چې شعر ژباړئ ستاسو دا دنده ده چې د اصلی شعر مانا ته ډیر نژدې شئ. په ورته وخت کې ژباړونکی د خپل هنر د ښکارولو اجازه لری په دې شرط چې ژباړه ډیره واضح کړی. هو بهو ژباړه شعر خرابوی، کله ناکله د عامیانه ژبې کلیمات ښایی په شعر کې په فصیح کلیماتو بدل شی یا په یوه ښکلی مترادف لفظ، لوستونکی غواړی چې له ژباړې خوند واخلی

څلورم: په انټرنټ کې پر ژباړو اتکا مه کوئ او یوازې پر ډیکشنری تکیه مه کوئ تاسو باید د شعر هډوکی ته ځان ورسوی او وظیفه مو دا ده چې شعر په ژوندۍ روانه ژبه وژباړئ.

پنځم: کله چې مو ژباړه بشپړه کړه څو ورځې یې پریږدئ، حتی ښایی یوه اونۍ صبر ورته وکړئ او له هغه وروسته یې بیا وګورئ.» (۹)

نورو ژبو ته د پښتو د شعر ژباړه هم مهمه ده. نن سبا په لسګونو زره داسې افغانان په بهرنیو هیوادو کې اوسی، چې بهرنۍ ژبې یې زده کړې دی، دوی که دې برخې ته پام وکړی ګټه به مو کړې وی.

ماخذونه:

۱-https://www.poemhunter.com/poem/smoke-signals-4/

۲-http://www.taand.com/archives/48822

۳- http://bukharamag.com/1393.04.5797.html

۴-http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29538180

۵- ص ۱۱۱نوی عربی شعر، پسرلی اجمل

۷- خپل خواره واره یادښتونه

۸- http://www.taand.com/archives/45078

۹-http://www.writing-world.com/poetry/liddy.shtml

۱۰-د مقالې په ترڅ کې مې چې کومې جملې په لیندکیو کې نیولی دی هغه مې  له خپلو یادښتونو رااخیستې دی. ځینی یادښتونه مې پخوا لیکلی و چې له بده مرغه دقیق ماخذونه یې راسره نه شته له دې امله بښنه غواړم.

اړوند مطالب


ښځو ته د نزار قبانی شعر/ ژباړه: اجمل پسرلی


د هغې د وژلو هڅه چې نه مری/نزارقبانی: ژباړه: اجمل پسرلی


میینې ته د نوی کال په درشل کې/نزار قبانی، ژباړه اجمل پسرلی


د شعر غلا/ اجمل پسرلی

شريکول:
لنډ لينک: http://pashtunews.com/?p=23574

نظرات(۰ دیدگاه)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *