د سر محقق عبدالله بختانی د منظومو ژباړو هنر

  • خپرول: ۱۰ حمل ۱۳۹۶
  • نوملړ: تاند
  • د خبر شميره: 14494

لیکنه: پوهنیار سیداصغر هاشمی –

د نړۍ ټولو پرمختللو ژبوته د تحقیقاتو، تخلیقاتو او ژباړو په برخه کې خدمتونه شوی دی او د هرې ژبې د علمی کیدلو لپاره عملی هڅې پکار دی چې ژبه له نزوله د عروج نقطې ته ورسیږی.

د پښتو ژبې د غنامندۍ لپاره هم نه ستړی کیدونکی هلې ځلې پکار دی، ترڅوموژبه له ګاونډیوسره په ګانده کې برابره شی، چې له نیکه مرغه ځینې پوهان، لیکوال او عالمان موخدمت کولوته ملا تړلې ده او هر وخت یې د ژبې د بډاینې لپاره کارکړی دی چې له دغوپوهانو یو عالم سرمحققق عبدالله خدمتګار بختانی دی، دې لیکوال تحقیقی، تخلیقی، تحلیلی، په پښتواو فارسی منظوم او منثور اثار او له فارسی، پښتو، عربی، روسی او هسپانوی ژبونه یې په ډیرهنری انداز منظومې ژباړې کړی دی.

نظم په نظم ژباړه خپل استعداد او ذکاوت غواړی اوبهترینه منظمومه ژباړه هغه ده چې دژباړې ګمان پرې ونه شی او مفهوم ژباړل شوی وی. ځینې لیکوال او ژباړونکی  په منثورو او منظومو ژباړوکې کټ مټ ژباړه کوی چې داسې ژباړو ته ښه ژباړه نه شو ویلای او ښه ژباړه هغه ده چې د موضوع مفهوم ژباړل شوی وی.

سرمحقق عبدالله بختانی په ژباړوکې د استادۍ مرتبې ته رسیدلی دی او د ده منظومې بدیعی ژباړې خپل خوند لری او کوښښ کوی چې د موضوع ماهیت او اصلیت په نظر کې ونیسی اود مختلفو ژبولیکوالو شعرونه یې په داسې هنری انداز ژباړلی دی چې  ده خپلو ژباړو ته هم شعریت او هنریت ورکړی دی.

پروفیسر بختانی چې د کومو ژبومنظومې ژباړې کړی دی، د هغه ژبو د ادا او تعابیرو رنګ پکې نه لیدل کېږی. لیکوال کوښښ کړی دی چې د پښتو ژبې په خپل اصلی رنګ یې ترجمه کړی چې دی په دې کار کې هم کامیابه وتلی دی او خپلو منظومو ژباړو ته یې په دې کار لا هنریت ورکړی دی.

بختانی له فارسی په پښتو، له پښتو په فارسی، له عربی په فارسی، له روسی په پښتو، له روسی په فارسی او له هسپانوی ژبې په پښتواو فارسی داسې منظومې ژباړې کړی دی چې د دې لوړ استعداد او ذکاوت او په دې ټولو ژبو د ښه پوهیدلو نماینده ګی یې کوی. او داسې معلومیږی چې استاد په یادو ټولو ژبو ښه پوهیده.

د  سرمحقق خدمتګار ترجمه ازاد ده او کوښښ یې کړی دی چې ټکی په ټکې ژباړه ونه کړی. د ده  په منظومو ژباړوکې  د ترجمې څرک نه ښکاری او لوستونکی فکر کوی چې دا د استاد خپله لیکنه ده.

د منظومو ‌ژباړو تاریخی شالید:

په پښتوادبیاتوکې د منظومو ژباړو تاریخی شالیدډیر پخوانی تاریخ لری. دنظم په تاریخ کې لومړنی شعر په پښتو ادبیاتوکې د امیر کروړ دی او دویم شعر د ابو محمد هاشم زید السروانی دی چې له عربی ژبې نه ژباړل شوی دی.

دغه منظومه ژباړه له امیر کروړه سل کاله وروسته ویل شوې ده او د تاریخی قدامت له مخې دغه شعر خپل ارزښت لری. (۱)

د هاشم شعر له عربی ژبې په پښتو( ۲۲۳ ل کال) ژباړل شوی دی چې عربی نمونه یې په لاندې ډول ده:

من کان یملک درهمین تعلمت
شفتاه انواع الکلام فقالا
و تقدم الاخوان فاستمعوا له
ورایته بین الوری مختالا
ج

او نور

د پښتوترجمې نمونه یې  په لاندې ډول ده:

ژبه هم ښه وینا کاندی چې یې وینه
د خاوندپه لاس کې زر او درهمونه
ژبور ورله ورځی وینا یې اروی
د درهم خاوندان تل وی په ویاړونه
ج

او نور         (۲)

د هاشم په شعرکې د عربی ژبې لغات او ترکیبونه شته دی چې لوی لامل یې له عربی ژبې ژباړه ده. په پښتو ادبیاتو کې دژباړې سرلاری هاشم دی او په لرغونې دوره کې له ۱۳۹ کال څخه تر شاو خوا ۱۰۰۰ ل کال پورې چې پنځه ویشت نارینه او درې ښځینه شاعرانې پکې تېرې شوی دی، له هاشم پرته یوه ښځینه شاعره هم لرو چې له فارسی ژبې یې ژباړه کړې ده.

دا شاعره مېرمن د لرغونې دورې یوه پېژندل شوې شاعره ده چې د قندهار د پنجوایی وه، د پلار نوم یې ملا دین محمد کاکړ و او د خپل وخت مروج علوم یې زده کړل، د فصاحت احکام یې ولوستل او دعالمانو اشعار او اثار یې ووېل، زرغونه د سعدالله خان نورزی په نکاح کې وه او د علم او هنر خاوندان زامن یې درلودل، دې مېرمنې د خپل عصر په شاعرانو کې شهرت درلود.

زرغونې په (٩٠٣هـ) د شیخ مصلح الدین سعدی پارسی بوستان په پښتو شعر وژباړه، یعنې لومړنۍ هغه شاعره چې شعر یې له فارسی ژبې نه ژباړلى دى هغه زرغونه کاکړ ده.د شعر نمونه یې په لاندې ډول ده:

اورېدلــــې مې قصه ده
چې له شاتو هم خوږه ده
داخــــــــتر په ورځ سهار
بایزید چې وه روېدار
له حمامـــــــــــــــه راوتلې
په کوڅه کې تېرېدلى

او نور                 (۳)

د لرغونې دورې د منظومو ژباړونکیو سره د عبدالله بختانی توپیر په دې کې دی چې دی په څو ژبو پوهیده او د څو ژبویې ژباړې کړی دی او بل توپیر یې په دې کې دی چې د ده وینا هنریت او شعریت لری چې د لرغونې دورې منظومې له شعریت او هنریت نه خالی دی او خپله وینایې نیغ په نیغه ټولنې ته وړاندې کړې ده.

له لرغونې دورې وروسته په دویمې دورې کې هم منظوم ژباړونکی تېر شوی دی.

دویمې دورې کې خوشحال خان خټک هم منظومې ژباړې لری. د ده اکثره ژباړې له عربی پښتو ژبې ته دی او د نمونې په ډول یو مثال راوړم:

دا کتاب مې ترجمه په افغانی کړ
افغانانو ته مې کار په اسانی کړ
که خبر په ډېر دانش په دانایی یم
په دا کار کې هم پیرو د سنایی یم

او نور                  (۴)

د خوشحال اکثره شعری ویناوې  شعریت او هنریت لری خو اکثره هغه شعرونه چې یې منظومې ژباړې دی د شعریت مالږه نه لری او د پروفیسور بختانی له متفرقو منظوموسره یې توپیر په هنریت او شعریت کې دی. استاد چې له کومې ژبې ژباړې کړی دی، خپله استادی یې پکې ښکاره کړې ده.

په دویمې دورې کې له ټولو بهترینې منظوم داستانی ژباړې د عبدالحمید مومند شاه او ګدا او نیرنګ عشق دی.

                                                                                                                                                                                                                                                       (۵)

دغه دواړه داستانی کلاسیک اثار حمید له فارسی څخه پښتو ته اړولی دی، دغه اثار په روانه او لوړ هنری اندازترجمه شوی دی.

د شاه او ګدا له نوم څخه معلومیږی چې د یوبادشاه  او ګدا قصه ده، دغه اثر هلالی چغتایی په فارسی ژبې لیکلی و او حمیدمومند په پښتو نظم په روانه او ازاده ترجمه واړوه.

د هلالی چغتایی دغه اثر چې کله حمید مومند ترجمه کړ نو بیتونه یې له اصل څخه زیات شو او د ترجمی ګمان پرې نه کیږی. ځینې لیکوال په دې اند دی چې دغه ترجمه له اصل څخه زیات هنریت او شعریت لری. هلالی نمونه په لاندې ډول ده:

سخن ارای این حدیث کهی
اینچنین میکند بیان سخن
که از این پیش بود درویشی
راست کیشی محبت اندیشی

او نور

حمید مومند دغه اثر چې ډېر بیتونه لری په ډیره لوړه قریحه او انداز سره یې ترجمه کړی دی چې د نمونې په ډول یې لومړی دوه بیتونه راوړم:

راویان د دې قصې چې حکایت کا
په دا رنګ و دې ګنج ته هدایت کا
چې په وړاندې زمانه کې یو ګدا و
عشق اندیش محبت کیش مرد خدا و

او نور             (۶)

د حمید مومندمنظومې ویناوې د دویمې دورې له ټولو شعرونو بهترینه شاعری ده او له دویمې دورې وروسته په درېیمې دورې کې هم ګڼ شمیر منظوم ژباړونکی تېر شوی دی، چې له دغو ژباړونکیویو پیاوړی شاعر سرمحقق عبدالله بختانی دی. (۷)

دی په ډېرو ژبوپوهیده او په زیاتو ژبو یې منظومې ژباړې په پښتو او فارسی کړی دی. دې په پښتو او فارسی ژبویې ډیر اثار لیکلی دی، له فارسی ژبې یې پښتوته زیات متفرق انتخاب شوی بیتونه ترجمه کړی دی.

د فارسی ژبې وتلی شاعر او دهرات پیر خواجه عبدالله انصاری یوه رباعی ده:

هر کس که ترا شناخت جان را چه کند؟
فرزند و عیال و خانمان را چه کند؟
دیوانه کنی هر دو جهانش بخشی
دیوانه تو هر دو جهان را چه کند؟

بختانی د عبدالله انصاری وینا په داسې ډول پښتو ته ترجمه کوی چې هیڅ د ژباړې ګمان پرې نه کېږی.

چا چې ته وپیژندلې ځان به څه کړی؟
کور او کهول او خاندان به څه کړی؟
تې لیونی کړې دوه جهان وربخښې
ستا لیونی دواړه جهان به څه کړی؟     (۸)

د فارسی ژبې د نړیوال شاعر عمر خیام یوه رباعی ده:

ای دل ز زمانه رسم احسان مطلب
وز ګردش دوران سرو سامان مطلب
درمان طلبی درد تو افزون ګردد
با درد بساز و هیچ درمان مطلب

عبدالله بختانی  د مشهور شاعر خیام صاحب د فارسی ژبې دغه شعر په ډیر ښه ډول دا سې ژباړی:

له زمانې زړګیه! لار د احسان مه غواړه
ګردشت د وخته ځینې سروسامان مه غواړه
چې ته درمان غواړې درد دې زیاتېږی
جوړ شه له درده سره او هیڅ درمان مه غواړه!    (۹)

بختانی د نړۍ د مشهورولیکوالو او شاعرانو ځینې نمونې په ډیر ښه شکل سره ترجمه کړی دی، د هند د نیمې وچې وتلی لیکوال او شاعر علامه اقبال دوه بیتونه دی:

چو رخت خویش بریستیم از این شهر
همه ګفتند: باما آشنا بود
ولیکن کس نداند کاین مسافر
چه ګفت؟ وبا که ګفت؟ و از کجا بود؟

د پورته دوو فارسی بیتونو ژباړه یې په پښتو داسې کړې ده:

له دې مېنې چې مې وتړله ګډه
ټولو وې: زمونږ عزیز او ګران اشنا و
خو څوک پوه نه شو چې دغه مسافر
څه ویل؟چا ته یی ویل؟ د کومې خوا و؟   (۱۰)

استاد په فارسی ژبې کاملا د لیکلو او ویلو صلاحیت لری، نو له همدې امله یې له فارسی په پښتو خوږه، روانه، سلیسه، ازاده او په هنریت او شعریت برابره منظومې ژباړې کړې دی.

له پښتو یې فارسی ژبې ته هم ژباړې کړی دی، چې په پښتو ژبې د لوړې هنری قریحې نماینده ګی یې کوی.

د رحمان بابا یو بیت دی:

خرقه پوشو په خرقه کې دی موندلی
هغه حظ چه په دنیا یې دنیا دار کا

بختانی صاحب یې په فارسی ژبې په لاندې ډول ترجمه کوی:

خرقه پوشان زخرقه یافته اند
لذت پر نیان دنیا داد   (۱۱)

پروفیسر بختانی له پښتو او فارسی سربیره په نورو ژبو هم پوهیده،له نړیوالې ژبې عربی ځینې یې هم ځینې شعرونه فارسی ته نظم په نظم اړولی دی او دا په دې دلالت کوی چې استاد د عربی ژبې مطالعه هم درلوده او د دې ژبې نه یې په نورو ژبو د ترجمه کولو پوره مهارت او صلاحیت درلود.

د مصری مشهور لیکوال ابو حفص ابن علی دوه بیتونه دی:

رق الزجاج و رقت الخمر
فتشابها و تشاکل الامر
فکانها خمرو لا قدح
و کانما قدح ولا خمر

بختانی دغه شعر په ډیر هنری او شعری انداز سره ژباړلی دی او د ده دغه شعر په دې دلالت کوی چې دی له عربی ژبې په فارسی د نظم په اړولوکې د استادۍ درجې ته رسیدلی دی.

باده صاف بین به جام صاف
امر مشکل، نه انقدر ساده
ګویا: این میست نی مینا
یا قدح بوده است بی باده

د سرمحقق بختانی له پورته ژباړل شوی شعر څخه څرګندیږی چې استاد به له عربی ژبې نور شعرونه هم په شعر ژباړلی وی او له نظم سربیره بختانی صاحب په پښتو، فارسی، عربی، روسی او هسپانوی ژبې منثورې ژباړې هم کړی دی.

د عبدالله خدمتګار له پورته درېیو ژبو( پښتو، فارسی او عربی) سربیره په هسپانوی ژبې هم نظم په نظم ژباړې کړی دی چې د نمونې په ډول د هسپانوی شاعر هوسی مارتی د ازاد شعر مثال راوړم چې استاد په پوره مهارت او هنریت ترجمه کړی دی، لکه:

انسان رنګ نه لری.

سپین رنګی او تور رنګی

بنیادمان

ټول یو تر بله ورونه دی

د ټولو حقوق سره برابر دی.

خلک پخپله وایی:

زموږ حقوق سره برابر دی.

بختانی په روسی ژبه هم پوهیده، چې د ترکمنستان د معاصر شاعر او لیکوال اناکا وسوف یو شعر ښاغلی یاکوف کوزلوفسکی په روسی ژبې ژباړلی و او استاد بختانی دغه شعر په پښتو ژباړلی دی، چې د نمونې په ډول یې د ټول شعر څو انتخاب شوی بیتونه د مثال په ډول راوړم:

د وطن را یادوی تېر یادګارونه
او که وایی میلمنو ته سلامونه
په کابل کې د ماڼیو د برجونو
چه رپیږی دا درې رنګی بیرغونه
***

افغانی ښایسته بیرغ لری درې رنګه
شین اسمان دی راکوز شوی په کېږدو کې
که پر غرونو د شنېلیو فرش خپرېږی؟؟
پر افق په نیمو شپو کې هم سپیدو کې
***

دا درې رنګه دا درې رنګه دا درې رنګه
د فضا پر ټټر رنګا رنګ جلوې دی
د بیرغ د درې رنګونو څه معنا ده؟
دا د څه شی؟او دڅه وخت خاطرې دی؟ (۱۲)

د خدمتګار ټولې نظم په نظم ویناوو کې د شعریت او هنریت ماهیت او اصلیت لیدل کېږی او لوستونکی پرې د ترجمې ګمان نه شی کولای.

لکه څرنګه چې د مفکر او مبتکر لیکوال او شاعر ګل پاچا الفت لوړ خیالونه او ژور فکرونه د بدیعی نثرونو بهترنه مجموعه ده او هر لوستونکی دا ګمان نشی کولای چې دا دې الفت  صاحب ژباړلی نه  وی، دغه شان د سرمحقق بختانی هنری نثر په نثر ژباړو کمال هم د ګل پاچا الفت له ژباړو سره پرتله کولای شم او همدارنګه په دویمې دورې کې د عبدالحمیدمومند نیرنګ عشق او شاه او ګدا هم د شعر په شعر ژباړو بهترین مثالونه دی چې بختانی صاحب هم خپلې نظم په نظم ژباړو کې د استادۍ حق لری او د ده د ژباړو یو امتیاز په دې کې دی چې استاد په څو ژبو پوهیده او په څو ژبو یې شعر په شعر ژباړې کړی دی او په اکثرو ویناووکې د ژباړې رنګ نه لیدل کېږی.

پایله: د ژباړو پواسطه هره ژبه پرمختګ کولای شی، دغه ژباړه که نثر په نثر وی او که نظم په نظم وی. په نثر او شعر کې بهترینه ژباړه هغه ده چې روانه او بې تکلفه وی او د ترجمې ګمان پرې ونه شی.  کله کله په منظومو ژباړو د نورو ژبو تاثیرات وی چې هغه بیا مختلف لاملونه لری.

بختانی نظم په نظم ژباړوکې کامیابه دی او د ده د ډېرې مطالعې او په ډېرو ژبو پوهیدلو باندې دلالت کوی.

د ده له پښتو په فارسی، له فارسی په پښتو، له عربی په فارسی، له روسی په پښتو او له هسپانوی په پښتو ژبې کره، روانه، سلیسه او ساده ترجمه کړې ده.

ماخذونه:

۱. سیداصغرهاشمی:  پښتوژبې ادبی سرلاری ، ګودرخپرندویه ټولنه، جلال اباد، ۱۳۹۰ ل کال،۵۷ مخ.

۲. فریداحمدهلال:  د پښتو ادبیاتولرغونې دوره(څېړنه او سپړنه)، کتاب خپرندویه ټولنه، جلال اباد، ۱۳۹۲ ل کال، ۳۹ مخ.

۳. پوهاندعبدالحی حبیبی: د پښتوادبیاتوتاریخ، لومړی او دویم ټوک، دانش خپرندویه ټولنه، پېښور۱۳۸۴ ل کال، ۵۳۷ مخ.

۴.  سرمحقق زلمی هېوادمل:  ننګیالی دزمانې، د افغانستان کلتورې ودې ټولنه، جرمنی، ۱۳۸۱ ل کال، ۱۹۰ مخ.

۵.  سیداصغر هاشمی:  د پښتو نظم تاریخ(لومړۍ او دویمه دوره)، مومند خپرندویه ټولنه، جلال اباد، ۱۳۹۳ ل کال، ۱۸۴ مخ.

۶.  زرین انځور:  د حمید داستانی اثاروته یوه کتنه، د عبدالحمیدمومندیاد، علومواکاډمۍ، کابل، ۱۳۶۶ ل کال، ۸۲ـ ۸۳ مخونه.

۷: سیداصغرهاشمی: شعرپوهنه، مومند خپرندویه ټولنه، جلال اباد، ۱۳۹۳ ل کال،  ۴۲ مخ.

۸. سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار: د هیلې د هیلئ سپین وزر، دانش خپرندویه ټولنه، پیښور، ۱۳۸۶ ل کال، ۶ مخ.

۹.  سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار: د هیلې د هیلئ سپین وزر، ۱۰۹ مخ.

۱۰.  سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار: د هیلې د هیلئ سپین وزر،   ۳۵  مخ.

۱۱.     سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار: د هیلې د هیلئ سپین وزر،    ۱۱ مخ

۱۲.  سرمحقق عبدالله بختانی خدمتګار: د هیلې د هیلئ سپین وزر ، ۴۱ مخ.

اړوند مطالب


د عبدالله بختانی د ځینو منظومو ژباړو هنر


محمد محقق اعلان وکړ چې عبدالله عبدالله د افغانستان ولسمشر دی


محور ورځپاڼه: محقق له استعفا وروسته: د زلمی رسول که د عبدالله معاون؟


ځوان محقق (خاکه) لیکوال: نعمت الله صدیقی

شريکول:
لنډ لينک: http://pashtunews.com/?p=14494

نظرات(۰ دیدگاه)

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *